ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦١ - ٣ فراغت فعّال
عنوان يك ابزار فرهنگى و سرگرمى، بايد يك تقسيم را مرور كنيم. به راستى اوقات فراغت ما به چند طريق پر مىشود؟
١. فراغت بىبرنامه
اين نوع اوقات فراغت، با بطالت، بيهودگى، پرسه زدن در خيابان و هرچه پيش آيد و ... پر مىشود. اميرالمؤمنين (ع) اين نوع را براى ما ارزش گذارى كردهاند؛ آنجا كه فرمودند:
«شَرُّ مَا شَغَلَ بِهِ الْمَرْءُ وَقْتَهُ الْفُضُول؛[١]
بدترين چيزى كه انسان بدان مشغول مىشود، وقتهاى اضافى اوست.»
اگر ذهنى پراكنده، دَرهم بَرهم دارى، اينجا را مراقبت كن؛ چون اثر اين بيهودگى و پرسه زنى در وقتهاى اضافى، پراكندگى ذهن است.[٢]
٢. فراغت انفعالى
در اين نوع فراغت، برنامه هست؛ امّا نه از طرف خود انسان. اينجا يك رابطه يكطرفه بين تو و محيط شكل مىگيرد. دو عنصر اراده و خلّاقيت در تو كم مىشود و ديگران براى تو برنامه مىريزند. عمدهترين فراغت انفعالى، پاى رسانهها اتّفاق مىافتد. انواع شبكههاى تلويزيونى و ماهوارهاى، سايتها و وبلاگها، اپليكيشنهاى ارتباطى، ما را به يك موجود مصرفكننده تبديل مىكنند. آنقدر حجم اطّلاعات ارائه شده، زياد است كه مجال بررسى و قبول و رد ندارى و در واقع بمباران اطّلاعات مى شوى (عصر انفجار اطّلاعات) يا آنقدر صحنهها و صداها و جلوهها سحركننده است كه كاملًا گارد دفاعى ما را باز كرده، بسيار سريع از قواى تدافعى عقلى ما گذشته، به اميال قلبى ما مىرسد و بدون اينكه بررسى كرده باشيم، ما را به هيجان (ترس، شهوت، خشونت و ...) مىاندازند. چنانچه مىبينى اراده تو در اينجا، ضعيف مىشود و قدرت ردّ و قبولت كم مىشود. خلّاقيت و نوآورى هم از تو گرفته مىشود؛ چون تو عامل نيستى. تو كارى نمىكنى؛ بر تو كارى مىكنند. تصاوير و اطّلاعاتى به ذهن و قلبت وارد مىكنند، نه اينكه تو تخيّلى كنى و اثرى هنرى، ادبى و ... بسازى.
اميرالمؤمنين (ع) اين نوع از فراغت را هم برايمان ارزش گذارى كردهاند؛ به گونهاى كه انگار در همين قرن زندگى مىكنند. ايشان مىفرمايند:
«رُبَّ لَهْوٍ يُوحِشُ حُرّا؛[٣]
چه بسيار سرگرمىاى كه آزادگى انسان آزادى را بربايد.»
در معناى «يوحِش» اگر كمى دقّت كنيد، بار معنايى عجيبى دارد. فرار كردن با انداختن سلاح خود و حتّى ترك كردن لباس خود، همه در اين لفظ هست؛ يعنى گاهى اوقات سرگرمىها (در فراغتهاى انفعالى)، ما را از درون تهى مىكنند. گارد و اسلحه دفاعى ما (اراده و تعقّل و انتخاب و بررسى) را مىگيرند و در واقع، ما ديگر آزاد نيستيم و اسير آن برنامههاى مهاجم شدهايم. خيال و ذهن و قلب ما، پر از آثار آنها شده و ما جز به آنها فكر و جز با آنها و در جهت آن هيجانى نداريم!
باز امام على (ع) درباره اين سرگرمىها هشدار دادهاند كه:
«اللَّهْوُ يُفْسِدُ عَزَائِمَ الْجِد؛[٤]
سرگرمىها، عزّتهاى جدّى ما را فاسد مىكنند.» پس سستى اراده و عزم، اثر فورى اينهاست.
٣. فراغت فعّال
اين بهترين روش پر كردن اوقات فراغت است كه سرگرمىهايت نه اراده و نه خلّاقيتت را زايل نمىكنند. نياز پنجم انسان پس از آب و غذا و مسكن، امنيّت، محبّت و تعلّق، و احترام، نياز خود شكوفايى و خلّاقيت است كه در فراغت نوع دوم از بين مىرود؛ امّا در فراغت نوع سوم بر آن استوار است. پر كردن فراغت با شعر گفتن، داستان و قطعه نوشتن، كليپ ساختن، وبلاگ ساختن و با نوشتههاى خود به روز كردن، اختراع كردن، نقّاشى، كاريكاتور، كارهاى خير و فعّاليتهاى اجتماعى مفيد انجام دادن، ايدهپردازى كردن، طرّاحى لباس، گرافيك