ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٤ - چراغ جادو
مشكلات واقعى، ابزار مجازى
نوح منوّرى
در مقابل نگاهى به اينترنت كه آن را صرفاً ابزارى در جهت رسيدن به برخى اهداف و رفع برخى نيازهاى كاربران مىداند، نگاه ديگرى وجود دارد كه اينترنت را فضايى تازه (دنياى مجازى) به شمار مىآورد؛ فضايى كه امتداد فضاى اجتماعى ماست و لاجرم همه مسائلى كه در اجتماع با آن رو به روييم، در اينجا هم قابل ردگيرى و مشاهده است. حاصل تلفيق اين دو نگاه، مىشود كه اگرچه فضاى اجتماعى، مملوّ از مشكلاتى است كه راهحلهاى واقعى مىخواهد، امّا فضاى مجازى در امتداد دنياى اجتماعى انسانها تبديل به بديلى براى راهحلها مىشود كه البتّه با گسترش خود مىتواند مسائل تازهاى را خلق كند. به اين ترتيب، ما گاهى براى حلّ مشكلات خود، از ابزارهاى تازه شبكه جهانى استفاده مىكنيم و گاهى براى فرار از دنياى واقعى به دنياى مجازى پناه مىبريم.
با تحديد دامنه موضوعى به آنها، سؤال اين خواهد بود كه چگونه دانشجويان دختر مسائل خود را به دنياى مجازى مىكشانند و براى حلّ آن مسائل از ابزار مجازى استفاده مىكنند؟ آسانترين استفاده آنها از اينترنت مربوط به چه چيزهايى مىشود؟ آيا اينترنت صرفاً ابزارى ساده است يا تأثيرات و تأثّرات خود را بر زندگى آنها مىگذارد؟
در اين مقاله با نگاه ابزارگرايانه به اينترنت شروع مىكنيم، اينكه چگونه كاربران شبكه، از اينترنت به عنوان ابزارى در جهت مقاصد خود استفاده مىكنند. در ادامه نشان مىدهيم كه چگونه اينترنت از صرف يك ابزار فراتر مىرود و در واقع به هيچ وجه نمىتوان براى تحليل اينترنت، به صرف نگاه ابزارگرايانه اكتفا كرد. اينترنت تنها يك ابزار خنثى نيست كه آن را بتوان در جهت اهداف مورد نظر به كار گرفت. اين ابزار به راحتى به كنترل در نمىآيد و الزامات و شرايط خاصّ خود را به كاربر تحميل مىكند. همه مشكلاتى كه قرار بوده با استفاده از اينترنت حل شود، در اين فضاى جديد يا بازتوليد مىشود يا اشكال تازهاى از مسائل در آن هويدا مىگردد.
چراغ جادو ...
از اينترنت در جهت كدام اهداف استفاده مىشود؟ به نظر مىرسد سه هدف كسب اطّلاعات، ايجاد ارتباط و فرصت ابراز عقيده از جمله مهمترين اهدافى است كه مخصوصاً جوانان (در اينجا دانشجويان دختر) از به كارگيرى اينترنت مدّ نظر دارند. اينترنت بر پايه اصلى «اطّلاعات» بنا شده است. اطّلاعات تجميع شدهاى كه هر لحظه با جستوجو در اختيار خواهد بود، ماندگار است و تعطيلى ندارد. به اين ترتيب يكى از مهمترين كاربردهاى اينترنت، استفاده از ذخيره اطّلاعات آن است. از اينرو دانشجويان به نحو وسيعى براى تحقيقات و پروژههاى خود از اين مزيت شبكه جهانى بهرهمند مىشود. اين در حالىاست كه زندگى در يك جامعه مدرن هم بر مبناى اطّلاعات مىچرخد. پس حيطه بهرهمندى از اطّلاعات شبكه جهانى، تنها در حدّ استفادههاى دانشگاهى نخواهد بود و همه عرصههاى زندگى ما را در برمىگيرد و اينترنت به راهى براى رسيدن به دانش بيشتر تبديل خواهد شد. اين چيزى است كه تاريخچه اينترنت هم آن را تأييد مىكند؛ زيرا اينترنت در آغاز پيدايش خود، محدود به دانشگاهها بود و رفته رفته به درون خانهها راه پيدا كرد.
با در نظر گرفتن تمام سرويسهايى كه امروزه از طريق شبكه قابل دستيابى است، نتيجه مىشود كه اينترنت ابزارى براى سادهتر زندگىكردن خواهد بود. هزينه كم دسترسى به اينترنت، راحتى استفاده و قابليت گسترش آن به تمامى نقاط، باعث شده تا امروزه اينترنت يكى از راهكارهاى اساسى براى توسعه عدالت اجتماعى فراگير و حذف نابرابرىها باشد؛ اگر چه بسيارى از سازههاى فيزيكى و مادّى، قابليت اشاعه و گسترش به نقاط دورافتاده را ندارد (مثلًا امكان تأسيس دانشگاه در همهجا مهيّا نيست)، امّا اينترنت مىتواند وظيفه انتقال كاركردهاى مختلف را به همه نقاط بر عهده بگيرد؛ مثلًا دانشگاه مجازى، جايگزين دانشگاه واقعى شود.
نوآورىها و پيشرفتهايى كه در جهت سادهسازى كار با اينترنت و فراگير كردن آن صورت مىگيرد، كار را براى كاربران، آسانتر و در نتيجه، فضاى مجازى را دمكراتيكتر مىكند و مىتواند به تثبيت دمكراسى و افزايش مشاركت عمومى در حيات اجتماعى كمك كند.
از طريق ارتباطات شبكه جهانى، دستيابى به عرصه تازهاى ممكن مىشود كه در آن، گروههاى اجتماعى و فرهنگى كه چندان فرصت ظهور و بروز در عرصه عمومى جامعه را ندارند، خود را پيدا كنند، اجتماعات مجازى تشكيل دهند، به بيان ديدگاههاى خود و به نقد هنجارهاى جامعه بپردازند. افرادى كه در فضاى اجتماعى، چندان رسانه و ابزارى براى ابراز عقيده ندارند، مىتوانند اينترنت را همچون رسانهاى آزاد و فردى و آسان در اختيار بگيرند. در واقع، ابزارهاى تازه دنياى مجازى، جايگزينى براى ابزارهاى دنياى واقعى مىشود كه ممكن است گرفتار انحصار شده باشد و دسترسى گروهها و اقشار خاصّى به آنها محدود باشد؛ براى مثال موانع و محدوديتهايى كه براى حضور اجتماعى دختران در بسيارى از مواقع وجود دارد. بنابراين اينترنت راهى براى رسيدن به آزادى بيشتر و دمكراسى بيشتر است.
همچنين اينترنت و ارتباطات مجازى مىتواند مشكل فقدان حمايت اجتماعى را تا حدّى برطرف كند و از ضربهپذيرىهاى ناشى از اين مسئله بكاهد و اين يكى از مسائل مهم در زندگى دانشجويى است. در واقع افرادى كه در دنياى واقعى، با سبكهاى جديد زندگى كه اساساً حمايت اجتماعى را كاهش داده است، احساس تنهايى و انزوا مىكنند، مىتوانند به گروهها و اجتماعات داوطلبانه در فضاى مجازى بپيوندند و اين بار نه بر اساس ويژگىهاى انتسابى، مانند مثل جنسيت و سن و خانواده بلكه بر مبناى خصوصيات اكتسابى و علايق و آرمانهاى خود، با افرادى شبيه خود پيوند برقرار كنند و شبكه روابط اجتماعى خود