نيستم؟ گفتند: آرى. شهادت مى‌دهيم تا اينكه روز قيامت نگوييد ما از اين غافل بوديم يا بگوييد همانا پدران ما پيش از ما مشرك شدند و ما فرزندان بعد از آنها هستيم. آيا ما را به جهت آنچه باطل‌گرايان انجام داده‌اند، هلاك مى‌كنى؟»

اين آيه، به آيه «ذرّ» معروف است. آيات ديگرى نيز وجود دارد كه ناظر بر خلقت پيشين انسان است؛ از جمله آيه «هل أتى»[١]، «آيه ١٠١ سوره اعراف»، آيه «انذار اوّل»[٢] و آيات يادآورى‌كننده ميثاق.[٣]

همچنين در روايات بسيارى به اين بحث پرداخته شده است؛ مانند روايات تفسيرى در توضيح آيه‌ «فِطْرَتَاللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها»[٤]، روايات تفسيرى در توضيح آية «فَماكانُوا لِيُؤْمِنُوا»[٥] و ...

در اين نوشتار، براى پرهيز از طولانى شدن كلام، تنها آيه ذرّ و رواياتى كه به نوعى بيانگر محتواى پيمان الهى با بندگان هستند، مورد بررسى قرار خواهد گرفت. در ادامه، پس از بررسى معناى لغوى واژه‌هاى ذرّ، الست و عهد به بررسى دلالت آيه ذرّ، روايات تفسيرى در توضيح آيه، محتواى پيمان الهى با بندگان، پيشى‌گيرندگان در اقرار به ربوبيّت خدا و تعدّد عالم ذرّ خواهيم پرداخت.

واژه‌پژوهى‌

الف) ذرّ

واژه ذرّ، از نظر واژه‌پژوهان در امور زير به كار رفته است:

١. مورچه كوچك‌[٦] يا كوچكترين مورچه‌[٧] يا مورچه سرخ كوچك؛[٨]

٢. ذرّات بسيار ريزى كه در شعاع نور تابيده شده از يك روزنه، قابل رؤيتند؛[٩]

٣. تفريق و پراكنده ساختن.[١٠]

بنابراين از نظر لغت، در واژه ذرّ دو جهت وجود دارد: يكى ريز بودن، ديگرى پراكندگى و انتشار.

ب) الست‌

الست اصطلاحى است كه از قرآن با مضمون و محتواى اقرار به ربوبيّت خداوند گرفته شده كه ناظر به توحيد فطرى است. اين كلمه از نظر لغوى، مركّب از أ (=ادات استفهام) به معنى آيا است كه اين استفهام از نظر ادبى، استفهام اقرارى ناميده مى‌شود و لستُ (=متكلّم وحده ماضى از ليس) به معناى نيستم مى‌باشد و تركيب آن، به معناى آيا نيستم؟ مى‌شود. اين واژه در استعمال، صورت اسمى يافته و به روزى اطلاق مى‌شود كه خداوند، فرزندان آدم را با خطاب ألستُ خطاب كرد.

ج) عهد

واژه‌پژوهان، معانى متفاوتى براى عهد گفته‌اند؛ از جمله نگه‌داشتن مودّت،[١١] پيمان بستن و شرط كردن با كسى، وفاى به وعده‌[١٢] و