روزى طبيبى يهودى كه در «مدينه» ساكن شده بود، نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم آمد و از ايشان اجازه گرفت تا در آنجا مطبى باز كند و به مداواى بيماران بپردازد. پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نيز به او اجازه دادند. روزها گذشت؛ اما هيچ مريضى به طبيب يهودى مراجعه نكرد. بعد از مدّتى وى نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم رفت و علّت را جويا شد كه آيا مردمان شما (مسلمانان) مريض نمى‌شوند تا براى علاج به من مراجعه كنند؟ حضرت محمّد صلى الله عليه و آله و سلم پاسخ دادند كه راز سلامتى مسلمانان در اين است كه آنها تا گرسنه نشوند، غذا نمى‌خورند و وقتى غذا مى‌خورند، سه لقمه كه به سير شدنشان باقى مانده، از خوردن دست مى‌كشند؛ يعنى آن سه لقمه ديگر را نمى‌خورند. طبيب يهودى كه دانشمند ورزيده‌اى بود، گفت: اى پيامبر خدا! به راستى كه دين شما بر حق است و تو پيامبر بر حق خداوند هستى و من نيز به دين شما در مى‌آيم.

شايد شما هم اين جمله معروف را كه مى‌گويند سلامتى، تاجى است بر سر انسان‌هاى سالم كه فقط بيماران آن را مى‌بينند، شنيده باشيد. اگر خواهان باقى ماندن اين تاج بر سرمان هستيم، بايد مراقب سلامت جسمانى خود باشيم. فراموش نكنيم كه به فرموده امام على عليه السلام «الصّحة افضل النّعم؛[١] سلامتى بهترين نعمت است.» و بايد در حفظ سلامت تن كوشا بود.

از نظر اسلام، بدن انسان همچون مركبى براى روح و ابزارى براى تكامل اوست. از اين‌رو توجّه به سلامتى، اهمّيت فراوان داشته و در قرآن و احاديث، دستورات بسيارى در خصوص سلامتى و تندرستى آمده است.

توجّه به وزن خود و كنترل آن، ورزش، تغذيه سالم، خواب و استراحت كافى، رعايت بهداشت دهان و دندان‌ها، قلب، كلّيه‌ها، معده، اعصاب و روان، ارزيابى‌هاى پارا كلينيك، پيشگيرى‌هاى قبل از ايجاد بيمارى مانند واكسيناسيون، توجّه به درمان در مراحل اوّليه بيمارى، توان‌بخشى‌هاى پس از بيمارى و .... برخى جنبه‌هاى خودمراقبتى جسمى هستند.

استاد مرتضى مطهّرى در كتاب «انسان در قرآن»، به نكته مهمّى در خصوص بهداشت فردى جسمانى اشاره مى‌كند و مى‌نويسد:

اسلام، تن‌پرورى به معناى نفس‌پرورى و شهوت‌پرستى را شديداً محكوم كرده است اما پرورش بدن به معناى مراقبت و حفظ سلامت و بهداشت را از واجبات شمرده است و هر نوع عملى را كه براى بدن زيان‌بخش باشد، حرام شمرده است. اسلام آنجا كه يك امر واجب (مانند روزه) احياناً براى بدن مضرّ تشخيص داده شود، تكليف آن را ساقط مى‌كند؛ بلكه چنين روزه‌اى را حرام مى‌داند. هر اعتيادى كه براى بدن مضرّ باشد، از نظر اسلام حرام است. آداب و سنن بسيارى در اسلام براى بهداشت و سلامت بدن وضع شده است.

ممكن است افرادى ميان پرورش بدن كه امرى بهداشتى است و تن‌پرورى به معناى نفس‌پرورى كه امرى اخلاقى است، فرق نگذارند و خيال كنند اسلام كه با تن‌پرورى و بهداشت بدن مخالف است، پس لاقيدى در حفظ سلامت و بلكه كارهايى كه مضرّ بهداشت و سلامت بدن است، از نظر اسلام، كار اخلاقى است و اين اشتباهى فاحش و خطرناك است. تقويت و سلامت بدن و بهداشت آن كجا و تن‌آسايى و تن‌پرورى كجا؟

نفس‌پرورى و شهوت‌پرستى كه در اسلام محكوم است، همان‌طورى كه بر ضدّ روح‌پرورى است و موجب بيمارى روح و روان مى‌گردد، بر ضد بهداشت و پرورش صحيح جسم نيز هست و منجر به بيمارى جسمى مى‌گردد؛ زيرا نفس‌پرورى و شهوت‌پرستى، منجر به افراطكارى‌ها مى‌شود و افراطكارى‌ها منشأ اختلالات اساسى در جهازات بدنى است.

خودمراقبتى مى‌تواند هزينه‌هاى درمانى را كاهش داده و مراجعه به مراكز اورژانس، بيمارستان‌ها و پزشكان متخصّص را به حدّاقل ممكن برساند و به اين ترتيب كمك قابل توجّهى به اقتصاد خانواده بنمايد.

لازم به يادآورى است كه خودمراقبتى، خود درمانى و تجويزهاى خودسرانه كه بدون داشتن اطّلاعات و دانش كافى انجام مى‌گيرد، نيست.

خودمراقبتى روحى و عاطفى‌

مثبت انديشى‌

از كوفى عنان (دبير كلّ سابق سازمان ملل و برنده صلح نوبل) پرسيدند: بهترين خاطره شما از دوران تحصيل چه بود؟

او جواب داد: روزى معلّم علوم ما وارد كلاس شد و برگه سفيد رنگى را به تخته سياه چسباند. در وسط آن، لكّه‌اى با جوهر سياه نمايان بود.

معلّم از شاگردان پرسيد: بچّه‌ها در اين برگه چه مى‌بينيد؟

همه جواب دادند: يك لكّه سياه آقا.

معلم با چهره‌اى انديشمندانه لحظاتى در مقابل تخته كلاس راه رفت و سپس با دست خود به اطراف لكّه سياه اشاره كرد و گفت: بچّه‌هاى عزيز، چرا اين همه سفيدى اطراف لكّه سياه را نديديد؟

كوفى عنان مى گويد: از آن روز تلاش كردم اوّل سفيدى (خوبى‌ها، نكات مثبت، روشنايى‌ها و ...) را بنگرم ...

هريك از ما نسبت به خود و توانايى‌هايمان باورهايى داريم و بر اساس آن باورها، به مديريّت احساسات و مقابله با مشكلات مى‌پردازيم. يكى حسّاس و زودرنج است، ديگرى صبور و بردبار؛ يكى پرخاشگر، ديگرى سازگار؛ يكى مضطرب و پريشان، ديگرى آرام و مطمئن؛ يكى خوش خلق، ديگرى ترشرو و ... بديهى است كه عملكرد هريك در برخورد با پيشامدهاى زندگى متفاوت خواهد بود.

افراد سالم از لحاظ روحى و عاطفى، توانايى مقابله با مشكلات را دارند و همواره نگاه مثبت خود را به زندگى حفظ مى‌كنند. شادى و نشاط، لذّت بردن از زندگى، رضايت‌مندى، عزّت و اعتماد به نفس، آرامش خيال، كنترل خشم، پرهيز از ترس و اضطراب و نااميدى، كنار گذاشتن افكار منفى، مهارت در نه گفتن، خوش‌گمانى، سادگى و عدم تكلّف، از ويژگى‌هاى افرادى است كه به مراقبت از روح و روان خود مى‌پردازند.

تفريحات سالم، ورزش و فعّاليت‌هاى هنرى، تفكّر و تأمّل درباره خود، نوشتن احساسات و خاطرات، بازديد از اماكن ديدنى و آثار باستانى، مطالعه كتابى خوب، ديدن فيلمى زيبا، گوش كردن به يك موسيقى به‌