در اين مقاله بحث در مورد علل گرايش افراد جامعه به مقوله تجمّل‌گرايى و همچنين آثار و مضرّات آن و راه جلوگيرى و اصلاح است و سعى شده كه بيشتر از منظر «قرآن» و روايات به مسئله توجّه شود؛ زيرا راهنماى جامع ما در مورد مسائل دينى و اخلاقى به بيان حضرت رسول اكرم (ص)، دو چيز است: «قرآن و عترت»؛ بنابراين خواننده گرامى بايد به اين نكته توجّه كند كه علاوه بر منابع مورد استفاده ما، دلايل عقلى و فطرى بسيارى وجود دارد كه اين رذيله اخلاقى را مورد مذمّت قرار مى دهد كه تفكّر در اين بحث را بر عهده خود خواننده مى‌گذاريم.

معناى اسراف‌

شهيد آيت‌الله دستغيب‌ در كتاب ارزشمند «گناهان كبيره»، اسراف را به عنوان يكى از گناهان كبيره، مورد بحث و بررسى قرار داده است: اسراف، به معناى تجاوز از حد و زياده‌روى‌كردن است و آن يا از جهت كيفيت است كه صرف كردن مال است در موردى كه سزاوار نيست ... يا از جهت كميت است و آن، صرف كردن مال است، در موردى كه سزاوار است؛ ليكن بيشتر از آنچه شايسته است و بعضى صرف مال را در موردى كه سزاوار نيست، تبذيرگفته‌اند و صرف مال را در زيادتر از آنچه سزاوار است، اسراف دانسته‌اند.[١]

اسراف و تبذير در آيات قرآن و روايات ائمّه (ع) مذمّت و نكوهش شده است؛ چنان‌كه در «آيه ٢٩ سوره اعراف» آمده است:

«بخوريد و بياشاميد؛ ولى از حد نگذرانيد. به درستى كه خداوند، اسراف كنندگان (تجاوز كنندگان از حد) را دوست نمى‌دارد.»[٢]

همچنين در «سوره مؤمن، آيه ٣٤»، به اسراف‌كنندگان و شك‌كنندگان، وعده عقوبت و عذاب داده شده و در «آيه ٢٧ سوره بنى‌اسرائيل» در يك تشبيه زيبا و هشدار دهنده، اسراف كنندگان، برادران شيطان خوانده شده‌اند.

در روايات صادره از معصومان (ع) نيز اسراف و تبذير، نكوهش شده است. چنان‌كه رسول اكرم (ص) فرمودند:

«كسى كه بنايى براى ديدن و شنيدن مردم مى‌سازد، خداى متعال آن بنا را ... طوقى برگردنش كرده و او را به آتش مى‌اندازد.»

از آن حضرت سؤال شد: منظور از بناكردن براى ديدن و شنيدن مردم چيست؟ حضرت فرمودند:

«بنايى است كه زيادتر از احتياج بسازد؛ بدان منظور كه بر همسايگان و برادران دينى خود مباهات ورزد.»[٣]

در روايت ديگرى از امام صادق (ع) آمده است: «جز اين نيست كه خداوند، اقتصاد (ميانه‌روى در مخارج زندگى) را دوست و اسراف را دشمن مى‌دارد.»[٤]

معيار و ميزان اسراف‌

قبل از بيان مصاديقى از اسراف و تبذير، لازم است معيار و ميزانى در اين زمينه دانسته شود. به عبارت ديگر، دانستن اين نكته لازم است كه مرز ميان اسراف و اقتصاد در زندگى و شاخص مخارج مجاز از غيرمجاز چيست؟ در برخى از روايات، شاخص‌هاى گويايى در اين مورد عنوان شده‌اند. به سه معيار كه در روايتى از امام على (ع) آمده است، توجّه فرماييد:

امام على (ع) فرمودند:

«براى اسراف كننده سه علامت است: يكى آنكه آنچه سزاوار او نيست، مى‌خورد.»[٥]

در روايت ديگر از امام صادق (ع) آمده است:

«اسراف عبارت از آن است كه لباس نو (و آبرومندانه) را در جايى كه بايد لباس فرسوده (و لباس كار) پوشيد، بپوشى.»[٦]

در اين زمينه روايات ديگرى نيز وارد شده است كه به همين مقدار بسنده مى‌شود.

ملاحظه مى‌گردد كه شاخص‌ها و مرز اسراف از غير اسراف، در