نيست. زيرا افراد دراز عمرى ديده و شنيده شده است. و خدا هم قدرت دارد كه هر كس را خواست عمر درازى عطا كند و زنده و جوان باقى بدارد. چنانكه اهل بهشت در بهشت جوان مى‌مانند و پير نمى‌شوند.

و در فلسفه غيبت ترس از كشته شدن را ذكر مى‌كند.

و در فايده امام غايب مى‌گويد:

وجود امام لطفى است و تصرف كردن در امور لطف ديگر. خدا به وسيله ايجاد امام لطف خودش را به عمل آورده و فردى را كه براى اداره اجتماع لازم است آفريده و حجت را بر مردم تمام كرده تا اگر خواستند از وجودش بهره‌مند گردند، بتوانند و زبان معذرتشان منقطع شود. و تصرف كردن در امور مردم و خوددارى از دخالت و هدايت، از جانب خود مردم است و آنانند كه اسباب رعب و ترس و غيبت او را فراهم ساخته‌اند. و از جانب خدا كوتاهى به عمل نيامده است.

شيخ طوسى نسبت به موقعيت زمانى و مكانى و فرصت كمى كه داشته بخوبى از غيبت حضرت ولى عصر، عليه‌السلام، دفاع نموده و به شهادت و اشكالات مخالفان پاسخ داده است.

كتابهاى غيبت بعد از شيخ طوسى‌

در خاتمه، لازم به ذكر است كه بعد از شيخ طوسى نيز كتابهاى زيادى در پيرامون غيبت ولى عصر، عليه‌السلام، نوشته شده است ولى مندرجات آنها همان مطلبى است كه شيخ مفيد و سيد مرتضى و شيخ صدوق و شيخ طوسى، عليهم‌الرحمة، تحقيق كرده‌اند. تغيير صورت پيدا كرده و مطلب تازه در بين آنها كم است. بر روى هم بايد اعتراف كرد كه موضوع مهدى موعود گر چه از لحاظ حديث بسيار غنى و قابل شك و شبهه نيست و محدثين بزرگوار اسلام رسالت خويش را به انجام رسانيده‌اند ولى هنوز مشكلاتى دارد و محتاج به تحقيقات عميق و بررسيهاى بيشترى است.

پى‌نوشتها:

\*. برگرفته از كتاب» پيداى نهان «ويژه‌نامه نيمه شعبان ١٤١٩ ق. ستاد بزرگداشت نيمه شعبان مسجد آيةاللّه انگجى تبريز.

[١]- رجال نجاشى، ص ٥١.

[٢]- رجال نجاشى، ص ١٦٢.

[٣]- نجاشى، ص ٥١.

[٤]- رجال نجاشى، ص ٢٩٧.

[٥]- غيبت نعمانى، ص ٨٠.

[٦]- غيبت نعمانى، ص ٢.

[٧]- آغا بزرگ تهرانى، الذريعة، ج ١٦ و كتاب تأسيس علوم الشيعه العلوم الاسلام، ص ٣٨٠.

[٨]- رجال نجاشى، ص ١٤٥ و رجال شيخ، ص ٤٧٥ و فهرست شيخ، ص ١٠٧.

[٩]- آغا بزرگ تهرانى، الذريعة، ج ١٦.

[١٠]- رجال نجاشى، ص ٢٩٢ و رجال شيخ، ص ١٧٣.

[١١]- الذريعة، ج ١٦.

[١٢]- رجال نجاشى، ص ١١٣.

[١٣]- رجال شيخ، ص ٤٦٧.

[١٤]- رجال نجاشى، ص ٦٧.

[١٥]- شوشترى، قاموس‌الرجال، ج ١، ص ٤١٥.

[١٦]- رجال نجاشى، ص ٣٠٦.

[١٧]- فهرست شيخ، ص ١٨٤.

[١٨]- رجال نجاشى، ص ٣١١- ٣١٥.

[١٩]- رجال نجاشى، ص ٢٠٦.

[٢٠]- فهرست شيخ، ص ١٢٥.

[٢١]- غيبت نعمانى، ص ٩.

[٢٢]- فرق الشيعه، ص ١٣٢ و المقالات و الفرق، ص ١٠٤.

[٢٣]- غيبت نعمانى، ص ٨٠.

[٢٤]- رجال نجاشى، ص ٣١١- ٣١٥.

[٢٥]- غيبت شيخ طوسى، ص ٢.

[٢٦]- غيبت شيخ طوسى، ص ٧٨.