به دنبال سؤالات گذشته به سؤال ديگرى مى‌رسيم و آن اينكه يك شخص هر قدر باعظمت باشد آيا مى‌تواند يك تنه اين نقش بزرگ را ايفا كند؟ و آيا اين شخصيت جز همان انسانى است كه عوامل و شرايط خارجى او را پرداخته تا پيش در آمدى براى محقق ساختن حركت طبق همان شرايط باشد؟

منشأ و خاستگاه اين پرسش مربوط به ديدگاه خاصى است كه تاريخ را اين چنين تفسير مى‌كند مى‌گويد انسان در حركت تاريخ عامل ثانوى و فرعى‌[١] است؛ و عامل اصلى، تنيروهاى مادى و خارجى هستند كه انسان را احاطه كرده‌اند! در نتيجه يك فرد در بهترين حالات مفسر جهت‌گيرى آن عامل اصلى است و چيزى جز اين نيست.

در حالى كه ما در ديگر كتابهاى خود بخوبى روشن ساخته‌ايم كه اساس تاريخ بر دو محور قرار دارد يكى انسان و ديگرى عوامل مادى كه انسان را احاطه كرده است؛ همانطور كه عوامل مادى و ابزار توليد و طبيعت در انسان اثر مى‌گذارد، انسان نيز در اطراف خود و در ديگر عوامل خارجى اثر مى‌گذارد و هيچ توجيهى وجود ندارد كه بگوييم حركت از ماده شروع و به انسان ختم مى‌گردد؛ مگر عكس آن را هم بپذيريم كه ممكن است حركت از انسان شروع و به ماده ختم گردد؛ زيرا انسان و ماده در طول زمان در يكديگر اثر مى‌گذارند.

با اين حساب يك فرد مى‌تواند در جريان تاريخ از يك طوطى برتر باشد بويژه كه اين شخص رابط و واسطه ميان زمين و آسمان باشد[٢] كه اين رابط خود همانند يك نيرو براى حركت تاريخ عمل مى‌كند و اين چيزى است كه در تاريخ پيامبران به اثبات رسيده است بويژه در تاريخ پيامبر خاتم، صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله.

پيامبر اسلام حضرت محمد، صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله، به خاطر تحقق رسالت آسمانى‌اش خود زمام حركت تاريخ را در دست گرفت و يك خط طولانى فرهنگى و تربيتى ايجاد كرد كه هرگز عوامل مادى و خارجى نمى‌توانستند از عهده آن برآيند؛- چنانكه اين موضوع را در مقدمه دوم كتاب «الفتاوى الواضحه» توضيح داده‌ايم‌[٣]- و هر چه به وسيله پيامبر اكرم، صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله، امكان وقوع داشته به وسيله امام منتظر، عليه‌السلام، نيز ممكن است؛ امامى كه از اهل‌بيت است و رسول گرامى اسلام، صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله، از نقش بزرگ او سخن گفته و به وجود او بشارت داده است.[٤]