پاسخ دقيق به اين پرسش بستگى دارد به شناخت زمان و مرحله‌اى كه حضرت مهدى، عليه‌السلام، پا به ميدان مى‌گذارد؛ اگر بشود دقيقاً خصوصيات و اوضاع و احوال آن زمان را تشخيص داد؛ ممكن است در پرتو آن بتوان تصويرى از چگونگى عمليات و حركت آن را ترسيم كرد ولى تا زمانى كه ما شناختى نسبت به آن زمان نداريم و چيزى از شرايط و واقعيتهاى خارجى آن را نمى‌دانيم نمى‌شود پاسخى علمى راجع به آنچه در آن روز اتفاق خواهد افتاد بيان كرد؛ گر چه مى‌شود حدس و گمان‌هايى زد كه آن هم غالباً بر پايه ذهنيات است نه واقعيتهاى عينى و خارجى.

در اينجا يك تصور درست وجود دارد كه مى‌شود آن را پذيرفت. اين تصور بر پايه رواياتى‌[١] است كه درباره اين جريان وارد شده و نيز بر پايه تجربه‌هايى است كه از انقلابهاى بزرگ تاريخ استفاده مى‌شود.

تصور مى‌شود كه ظهور حضرت مهدى، عليه‌السلام، به دنبال يك خلأ بزرگ كه نتيجه فساد و بحران تمدن است،[٢] واقع مى‌شود. اين خلأ راه پيشروى رسالت جديد را مى‌گشايد و زمينه روحى پذيرش دعوت را آماده مى‌سازد.

اين بحران روحى، حادثه‌اى اتفاقى نيست كه ناگهان در تاريخ تمدن انسانها پديد آيد بلكه نتيجه طبيعى تناقضات تاريخ است، تاريخ منهاى خدا؛ كه در نهايت هيچ راهى براى حل آن تناقضات پيدا نخواهد شد. آنگاه است كه آتش روشن مى‌شود؛ آتشى كه هيچ چيز باقى نمى‌گذارد و از هيچ چيز نمى‌گذرد.

در اين لحظه است كه آن نور ظهور مى‌كند تا آتش را خاموش و عدالت آسمانى را در گستره زمين بر پا دارد.

والحمدلله رب العالمين و الصلوة و السلام على محمد و آله الطاهرين.

شروع نگارش اين اوراق روز سيزدهم جمادى الثانيه سال ١٣٩٧ ق. و پايان آن عصر روز هفدهم همين ماه بوده است. والله ولى التوفيق‌

محمدباقر صدر- نجف اشرف‌

تحقيق اين كتاب در ماه رجب سال ١٤١٦ ق. در شهر مقدس قم پايان يافت.

دكتر عبدالجبار شراره‌

پى‌نوشتها:

[١]. اشاره است به نظريه مادى تاريخ يعنى تفسيرى كه ماركسيسم از تاريخ دارد. در كتاب» اقتصادنا «ج ١، ص ١٩ تحليل علمى و بحث فلسفى عميقى در اين زمينه به قلم استاد شهيد صدر، رضى‌اللّه‌عنه، شده است.

[٢]. اشاره به كتاب» فلسفتنا «و مقدمه كتاب» اقتصادنا «مى‌باشد.

[٣]. ر. ك: كتاب قهرمانان (قهرمانى به صورت يك پيامبر) نوشته توماس كارلايل.

[٤]. ر. ك: مقدمه دوم كتاب» الفتاوى الواضحة «ص ٦٣ كه اين مسأله را بخوبى توضيح و تفصيل ظهور حضرت مهدى، عليه‌السلام، به دنبال يك خلأ بزرگ كه نتيجه فساد و بحران تمدن است، واقع مى‌شود. اين خلأ راه پيشروى رسالت جديد را مى‌گشايد و زمينه روحى پذيرش دعوت را آماده مى‌سازد. داده است.

[٥]. التاج الجامع للاصول، ج ٥، ص ٣٤٣، از ابوسعيد از پيامبر، صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله:

«المهدى منّى أجلى الجبهة أقنى الأنف يملأ الأرض قسطاً و عدلًا كما ملئت ظلماً و جوراً» يعنى: مهدى از من است، پيشانى فراخ و بلندبينى؛ زمين را از عدل و داد پر مى‌كند پس از آنكه انباشته از ظلم و ستم شده باشد.

[٦]. اشاره به رواياتى است درباره نشانه‌هاى ظهور و وقايعى كه پيش از ظهور مبارك آن حضرت يا همزمان با آن رخ مى‌دهد. اين روايات به صورت مشروح در كتاب» عصر ظهور «از سيد محمد صدر آمده است. هم چنين به كتاب ارشاد شيخ مفيد، ص ٣٥٦ به بعد و كتاب» الاشاعة لأشراط الساعة «از محمد بن رسول حسينى برزنجى رجوع شود.

٧. اشاره است به عاقبت كار انسان و بحران تمدن كه بر اثر رقابت و كشمكش ميان تمدنهاى مادى و قطبهاى سياسى و ناتوانى در ايجاد امنيت و خوشبختى براى انسانها پيش خواهد آمد. نشانه‌هاى اين خلأ هم‌اكنون پيدا شده و روز به روز در شرق و غرب گسترش مى‌يابد. هر كس اخبار و گزارشها و تفسيرهاى سياسى روز را پيگيرى كند بخوبى اين مسأله را درمى‌يابد؛ و روز موعود دور نيست‌