گرچه درباره اين شخص، مبالغه و زياده روى نيز شده و تمام وقايعى را كه در عهد عثمان اتّفاق افتاده به او نسبت داده و پيامدهاى آن حوادث را نيز به گردن او انداخته‌اند ...»[١].

بنا براين، دكتر ريس، از همان كسانى است كه امر بر او مشتبه شده و چنين گمان كرده است كه طُرُقِ روايات درباره قضيّة ابن سبا متعدّد است؛ زيرا اين قضيه را در چند كتاب ديده است، امّا او هم همه حكاياتى را كه درباره ابن سبا نقل شده است، قبول ندارد. به نظر او عبد الله بن سبا شخصيّتى موجود، امّا عارى از مبالغه است و همه اعتماد او در باور به وجود ابن سبا تعدّد روايات و تواتر اخبار مورّخان ثقه، در رابطه با اين شخص است.

ما نيز از همين جا درمى‌يابيم كه او حقيقت را و بيشتر مايل است كه در وجود شخصيّتى به نام عبدالله بن سبا در تاريخ، شك كند، امّا در عين حال نمى‌تواند خود را از سيطره تأثير پذيرى از روشها و قواعد قديمى رها كند؛ قواعدى كه مأخوذ از طبيعت عمل به روايت و اتّصال آن به حديث شريف نبوى است؛ بنا بر اين شيوه، آنچه راوى ثقه نقل مى‌كند، قطعى است حتّى اگر در مورد حوادث، انديشه‌ها، يا اشخاصى باشد كه همه مردم حق دارند به آنها نگاهى واقع گرايانه داشته باشند. در چنين شرايطى، ما به لحاظ علمى بر

[١] - النظريات السياسيّه الإسلاميّه: ٤١.