اين تحقيقى بود كه ما به صورت مختصر درباره تأثير مستشرقين در فرهنگ و تاريخ اسلامى‌مان ارائه كرديم؛ تاريخى كه براى دستيابى به اطّلاعات زندگى نياكان و گذشتگان خود، بدان نيازمنديم.

در همين بحث فشرده ديديم كه نويسندگان جهان اسلام چگونه درباره مسائل، تحقيق و بررسى مى‌كنند و دانستيم كه تحقيقات آنان بر اصول علمى، قواعد منطقى و واقعيّات بيرونى مبتنى نبوده پژوهشهايى محدود است كه ديوارهاى تعصّب را نشكسته و مرزهاى سهل‌انگارى در نقل را پشت سر ننهاده است؛ پژوهشهايى از سرِ تقليد، نه مبتنى بر تحقيق و ملاحظه امور واقعى.

آنان رويدادها را با عينك ديگران مى‌بينند؛ آن هم ديگرانى كه حقايق را وارونه مى‌كنند تا افكار ما را به قالبهايى در آورند كه خود ساخته بر ما تحميل مى‌كنند؛ چهارچوبهايى كه ابدا ربطى به واقعيّات نداشته توهّماتى بيش نيستند و ما را در دام احساسات گمراه كننده و تعصّبات كور مى‌اندازند.

قبلًا هم به ضرورت توجّه به خطر مستشرقان، اشاره كردم؛ مستشرقانى كه از راههاى مختلف، با پراكندن سمّ تفرقه سعى در جلوگيرى از تمسّك مسلمانان به تعاليم دينيشان و فروپاشى بناى وحدت آنان دارند تا بر ويرانه‌هاى آن دژهايى بسازند كه ضامن‌