علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٨٦

مقدمه

احاديث پيامبر اکرم٦ و ائمه معصوم: به‌عنوان دومين منبع آموزه‌هاي دين اسلام، نزد مسلمانان جايگاهي ويژه دارد و بايد فهم درست اين آموزه‌ها را با روش علمي ارائه‌شده در دانش فقه الحديث پي گرفت.

فقه الحديث، ترکيبي از معناي لغوي «فقه» و معناي اصطلاحي «حديث» است. فقه در لغت به معناي فهم عميق و دقيق است و حديث، در اصطلاح، به سخن، رفتار و تقرير معصوم٧ گفته مي‌شود و منظور از ترکيب اين دو، فهم درست و ژرف از گفتار و کردار معصومان است.[١٠٧]

يکي از روش‌هايي که بايد در اين دانش براي فهم هر چه صحيح‌تر احاديث پيمود، تشکيل خانواده حديث است. اين کار سبب مي‌شود احاديث متشابه و ناظر به يکديگر در کنار هم، از مقصود اصلي گوينده پرده بردارد و اگر گاه در برخي احاديث ابهام يا اغلاقي وجود دارد، رفع شود. از اين رو، ضروري است پيش از برگزيدن يک حديث و تفکر در مضمون آن، به سراغ احاديث متشابه و هم باب آن نيز رفت و سپس به نشر و تبيين مفهوم آن پرداخت. اين مقاله بر آن است که با جمع‌آوري احاديث «العلم يتوارث» به مقصود از «علم» و «چگونگي به ارث رسيدن آن» برسد. اين مهم با بررسي معناي صحيح مفردات و سپس استفاده از آيات قرآني مرتبط، آسان‌تر مي‌شود. درباره واژه علم و کاربردهاي آن در قرآن و حديث، پژوهش‌هاي فراواني انجام‌گرفته است،[١٠٨] اما بررسي موردي آن در احاديث مد نظر تاکنون انجام‌ نشده است.

الف) متن حديث و احاديث متشابه

١. مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ الطَّائِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ٧: إِنَّ الْعِلْمَ يُتَوَارَثُ فَلَا يَمُوتُ عَالِمٌ إِلَّا تَرَكَ مَنْ يَعْلَمُ مِثْلَ عِلْمِهِ أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ.[١٠٩]

علم پشت به پشت به ارث منتقل مي‌شود، پس عالمي نمي‌ميرد جز اين‌که به جاي خود کسي را بگذارد که مانند او يا آن‌چه را خدا بخواهد بداند.

[١٠٧]. روش فهم حديث، ص٥

[١٠٨]. براي نمونه مي‌توان به اقوال مفسران و احاديث تفسيري در معناي واژه علم، ذيل آيه ٣١ سوره بقره اشاره کرد.

[١٠٩]. الکافي، ترجمه و تصحيح سيد مهدي آيت اللهي، ج١، ص٦٠٢