در شماری از روایات تصریح شده که در پاداش‌دهی به اعمال، میزان عقل افراد در میزان پادش آنها نقش دارد و چنان‌چه یک عمل خاص را دو نفر انجام دهند، فردی که عقل بیشتری دارد، از ثواب بیشتری بهره‌مند است و پاداش بیشتری به او داده می‌شود.[١] این امر در روایات مختلف مرتبط با عقل گوشزد شده است. بر اساس برخی از روایات، خداوند خطاب به عقل فرموده است: «به سبب [وجود] تو مؤاخذه و عطا می‌کنم... و ثواب و عِقاب، به دست توست».[٢] در روایت دیگری، ضمن بیان عقل، به عنوان ملاک تشخیص خوبی افراد، تأکید دارد که پاداش‌دهی اعمال نیز بر اساس عقل است.[٣] در روایت دیگری معصوم _ علیه السلام _ تأکید دارند که در روز قیامت، دقت و موشکافی در اعمال، به تناسب میزان عقل افراد، خواهد بود.[٤] در روایت دیگری نیز تصریح شده که پاداش، به اندازه عقل است.[٥]

٥. جایگاه نیت در نظام جزا

در متون روایی، نیت فرد، هویت بخش عمل دانسته شده و ارزش خود را از آن به دست می‌آورد. از این رو، در مقام پاداش‌دهی نیز این نیت است که وزن عمل را تعیین می‌کند؛ چنان که تصریح شده: «لا عَمَلَ إلّا بِنِیَّةٍ»؛[٦] یعنی عمل وابسته به نیت است و بدون آن

[١]. این امر شاید از آن رو باشد که بالا بودن میزان عقل به معنای معرفت و شناخت بیشتر است و در چنین حالتی فرد جوانب عمل خیر را می‌سنجد و جایگاه عمل را خوب می‌شناسد و آن را از آفات حفظ می‌کند. از این رو، عمل از جهت کیفیت و تاثیرگذاری به مراتب بهتر از عمل فردی است که از میزان عقل و معرفت کمتری برخوردار است؛ زیرا فرد کم عقل، گاه عملی را به قصد خیر انجام می‌دهد، اما به خاطر نسنجیدن جوانب و عواقب امور، کارش زیان آور است و از آفات مصون نیست.

[٢]. بِكَ اؤاخِذُ و بِكَ اعطی، و بِكَ اوَحَّدُ و بِكَ اعبَدُ، و بِكَ ادعی و بِكَ ارتَجی و بِكَ ابتَغی، و بِكَ اخافُ و بِكَ احذَرُ، و بِكَ الثَّوابُ و بِكَ العِقابُ (الخصال، ص٤٢٧، ح٤؛ معانی الأخبار، ص٣١٣، ح١).

[٣]. رسول الله _ صلی الله علیه و آله _ : إذا بلغكم عن رجل حسن حال، فانظروا فی حسن عقله، فإنما یجازى بعقله (الكافی، ج١، ص١٢، ح٩).

[٤]. امام باقر _ علیه السلام _ : إنَّما یُداقُّ اللهُ العِبادَ فِی الحِسابِ یَومَ القِیامَةِ عَلی قَدرِ ما آتاهُم مِنَ العُقولِ فِی الدُّنیا (همان، ج‌١، ص١١، ح٧).

[٥]. سُلَیمانُ الدَّیلَمِیُّ: قُلتُ لِأَبی عَبدِاللهِ _ علیه‌السلام _ : فُلانٌ مِن عِبادَتِهِ و دینِهِ و فَضلِهِ [كذا و كذا] فَقالَ: كَیفَ عَقلُهُ؟ قُلتُ: لا أدری، فَقالَ: إنَ‌ الثَّوابَ عَلی قَدرِ العَقل‌ (همان، ج١، ص١٢، ح٨).

[٦]. رسول اکرم _ صلی الله علیه و آله _ : لا قَولَ إلّا بِعَمَلٍ، و لا قَولَ و لا عَمَلَ إلّا بِنِیَّةٍ، و لا قَولَ و لا عَمَلَ و لا نِیَّةَ إلّا بِإصابَةِ السُّنَّةِ (همان، ج١، ص٧٠، ح٩).