گاه در عبارات به کار گرفته شده در ترجمۀ روات نکاتی وجود دارد که یکی از اقوال متعارض را تأیید می‌نماید. علامه از چنین قراینی برای برخورد با تعارضات رجالی بهره برده است؛ به عنوان، نمونه نجاشی حسین بن شاذویه را توثیق کرده[١] و ابن غضایری در مورد وی می‌گوید:

قمیان گمان کرده‌اند که او غالی است؛ در حالی که کتابی استوار در نماز از او یافتم.[٢]

علامه می‌گوید به روایات او اعتماد می‌نمایم.[٣] بنا بر این، سخن قمیان در غالی بودن حسین بن شاذویه به جهت نگارش کتابی در موضوع نماز توسط وی،[٤] مردود می‌شود؛ و گر نه علامه او را با وجود توثیقش از سوی نجاشی، به جهت غالی بودن، در قسم دوم روات جای می‌داد.[٥]

ب. تمییز مشترکات

برخی از اسامی روات، میان افراد مختلف الحال مشترک‌اند. عدم دقت در این امر گاهی سبب ایجاد شبهۀ تعارض در احوال روات شده است؛ بدون آن که واقعاً در حال راوی تعارضی وجود داشته باشد. تمییز مشترکات یکی از راه‌حل‌های رفع این گونه تعارضات است.

علامه به این مهم در ترجمۀ روات توجه نموده است؛ به عنوان نمونه در ترجمۀ زکریا ابو یحیی موصلی، پس از ذکر مدح او از کتاب کشی[٦] می‌نویسد:

کشی این مطالب را گفته، اما او را با کنیه و لقب یاد کرده و اسم او را نیاورده است و ابن غضایری نام او را ذکر کرده و او را تضعیف نموده است. گویا اینان

[١]. رجال النجاشی، ص٦٥.

[٢]. رجال ابن غضایری، ص٥٣.

[٣]. همان، ص١١٨ -١١٩.

[٤]. در مسلک غالیان تقید به اعمال عبادی نیست و تنها در مواردی برای این که سپری برای حفاظت خود در جامعه مسلمان داشته باشند، نماز می‌خواندند. لذا اهتمام به نماز به هر شکل، شاهد بر عدم غلو است.

[٥]. چنان که در بسیاری از موارد این چنین کرده است؛ همانند ابراهیم بن صالح انماطی (خلاصة الاقوال، ص٣١٤-٣١٥)، احمد بن حسن بن اسماعیل (همان، ص٣١٩)، اسحاق بن جریر (همان، ص٣١٨)، داود بن حسین اسدی(همان، ص٣٤٥) و....

[٦]. اختیار معرفه الرجال، ص٦٠٦.