کتب اولیه و جوامع حدیثی شیعه شکل گرفت _ ادامه یافت. حدیث در دورۀ میانی _ که از اول قرن ششم تا پایان قرن نهم است _ با رکود مواجه شده و فعالیت اکثر محدّثان، به ویژه محدّثان شیعه کاهش یافت. دورۀ متأخران با آغاز قرن دهم و ابتدای حکومت صفویه شروع شده و تا پایان عصر صفوی (سال ١١٣٥ق) ادامه داشت. در این دوره از فعالیت محدّثان اهل سنت به شدت کاسته شد و حدیث در میان عالمان شیعه دو باره به رونق افتاد. در این نوشتار، ضمن معرفی هر دوره، در خلال بحث‌ها، نقش برجستۀ محدثان را در گسترش حدیث بیان می‌کنیم.

الف. متقدمان

در این دوره به ورود اسلام به خوزستان، اهمیت خوزستان در گسترش اسلام و تشیع، مذاهب، و وضعیت حدیث و تأثیرگذاری محدثان خوزستان در پنج قرن اول خواهیم پرداخت.

١. خوزستان دروازۀ ورود اسلام به ایران

در زمان عمر سپاهی از مداین و سپاهی از بصره به سوی خوزستان روانه شد و پس از چند مرحله نبرد، سپاه ایران به فرماندهی هرمزان شکست خورد و هرمزان اسلام اختیار کرد. سپاهیان ایرانی در شوشتر با شنیدن این خبر تسلیم شده و اسلام را پذیرفتند. پس از آن، شوش و جندی‌شاپور، بدون جنگ، تسلیم شدند و مسلمانان توانستند در سال هفدهم هجری بر تمام خوزستان مسلط شوند؛ گر چه برخی مورخان فتح خوزستان را در سال بیستم هجری می‌دانند.[١] در پی آن، شهرهای ایران، یکی پس از دیگری، به تصرف مسلمانان در آمد و ایرانیان اسلام اختیار کردند. بنا بر این، خوزستان دروازۀ ورود اسلام به ایران گردید. هم‌جواری با بصره _ که بسیاری از صحابه و شخصیت‌های بزرگ اسلامی و لشکریان اسلام در آن‌جا ساکن بودند _ نیز بر اهمیت آن می‌افزود. خوزستان از آغاز ورود اسلام با محدثان و شخصیت‌های برجستۀ جهان اسلام در ارتباط بوده و پس از حجاز و عراق (کوفه و بصره)، پایگاه مهمی در گسترش حدیث و ترویج فرهنگ اسلامی محسوب می‌شد.

٢. مذاهب خوزستان

با جست و جو در منابع تاریخی در می‌یابیم که از آغاز ورود اسلام به خوزستان، اعتقاد به تشیع و اهل بیت _ علیهم السلام _ در این سرزمین رواج داشته است. در زمان خلافت

[١]. البدایة و النهایة، ج٧، ص٩٥ - ١٠٠؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج٣، ص١٥٧ و ١٦٩ و ١٩٨؛ فتوح البلدان، ج٢، ص٤٦٤؛ تاریخ الطبری، ج٣، ص١٧٤ - ١٧٥؛ الکامل فی التاریخ، ج٢، ص٤٨٦.