خلاصه کلام آنکه در نظام پاداش‌دهی الهی، مبنا، تفضّل است و با معاوضه‌های حقوقی فرق دارد و از قواعد آن پیروی نمی‌کند و تنظیم کننده رفتار پاداش دهنده، لطف و مرحمت اوست، نه قواعد کلی حاکم بر معاوضات.

بنا بر این، آنچه در بندهای دیگر در مورد سازوکار ثواب در برابر اعمال می‌آید،
بیان‌گر میزان و قواعد حداقل لطف الهی در زمینه‌های مختلف است و این بند بر آنها حکومت دارد.

گفتنی است اعطای ثواب مضاعف و فراوان در برابر عمل صالح، در حالی که در
دادن کیفر به مانند عمل بسنده می‌شود، افراط و خروج از حدّ اعتدال به شمار نمی‌آید،
زیرا اولاً: اعتدال نسبت به کریم غنی و بی نیاز و رئوف، همان رفتار با تفضل است؛
ثانیاً: گناه با تمایلات و کشش‌های درونی فرد همسو است و فرد در انجام آن با موانع کمتر
و محرک‌های بیشتری رو به رو است؛ در حالی که در انجام عمل صالح با موانع بیشتر
و محرک‌های کمتر مواجه است. پس مضاعف بودن ثواب می‌تواند به خاطر تشویق
بیشتر باشد تا محرک‌های آن با محرک‌های گناه برابری کند و نیز می‌تواند در عوض مجاهدت فرد در راضی کردن خود به عمل صالح و مبارزه با موانع و کشش‌های درونی مخالف باشد.

٢. عمل صالح و صبر زمینه سازان لطف و تفضل الهی

قرآن کریم در آیات: «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُون»[١] و «وَنُودُواْ أَن تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»[٢] تصریح دارد که بهشت پاداش اعمال بهشتیان است. آیات فراوان دیگری نیز بر این مطلب صراحت یا دلالت دارند؛ مانند آیه«إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ کانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً»[٣] و آیه «وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُونَ».[٤] همچنین، آیات آغازین سوره مؤمنون: «قَدْ أَفْلَحَ

[١]. سوره نحل، آیه٣٢.

[٢]. سوره اعراف، آیه٤٣.

[٣]. سوره کهف، آیه ١٠٧. گفتنی است آیاتی که عمل صالح را در کنار ایمان سبب بهشتی شدن افراد می‌دانند، بسیارند؛ مانند: سوره بقره، آیه ٢٥، ٨٢ و ٢٧٧؛ سوره آل عمران، آیه ٥٧؛ سوره نساء، آیه ٥٧،١٢٢ و ١٧٣.

[٤]. سوره بقره، آیه ٨٢.