مکارم الأخلاق،[١] و ابوالسری هنّاد بن السریّ در الزهد[٢] و دیگری در آداب المحادثة،[٣] آورده‌اند. کسانی همچون سیّد عبد الله جزایری (م١١٧٣ق) در ذیل گناهان کبیره به مناسب افشای راز دیگران از آن یاد کرده‌اند.[٤] محمّد غزّالی در عنوان حقوق الاخوة (= حقوق برادران)، این احادیث و مشابه آنها را نقل کرده،[٥] نیز فیض کاشانی در کتاب دیگرش همین گونه عمل کرده است.[٦] روشن است که بیشتر رویکرد به این خبر _ همان‌گونه که علمای پیشین فهمیده‌اند _ ، اخلاقی است و فقیهان، تا جایی که بررسی شده،[٧] در کتاب‌های فقهی و یا باب‌های خاص فقهی از آن بحث نکرده‌اند؛ هر چند ممکن است فقیهانی به مناسبت، در بحث‌هایی به آن استناد کرده باشند.[٨] با این حال، کسانی از آن به عنوان یک اصل و قاعدۀ فقهی یاد کرده‌اند.[٩]

با وجود کاربردی و زبان‌زد بودن این حدیث و استشهاد پیشینیان به آن، از معصومان[١٠] گرفته تا دیگران[١١] تا کنون تحلیل جامعی از آن به عمل نیامده و نگاه همه‌جانبه‌ای به آن نشده و در یک کلام، ‌کمتر مورد توجه و استفاده بوده است. شارحان و مفسّران حدیث، در چند کلمه تا چند سطر بر آن شرح نوشته‌اند، اما حوزۀ معنایی آن و کاربرد و گستره و حکم

[١]. مکارم الاخلاق، ص١٤٧- ١٤٨.

[٢]. الزهد، ج٢، ص٥٧٩.

[٣]. ر.ک: دور أهل البیت فی بناء الجماعة الصالحة، ص٩٨.

[٤]. التحفة السنیة، ص٢٢: افشاء الأسرار لأن المجالس بالأمانة كما یأتی، و به فسّر قوله تعالی فی امرأة نوح و امرأة لوط فخانتاهما.

[٥]. احیاء العلوم، ج٥، ص١٧٧.

[٦]. المحجة البیضاء، ج٣، ص٣٢٧.

[٧]. کتاب‌های فقهی و قواعد فقهی زیادی جست و جو شد، اما این موضوع در نوشته‌های قواعدنویسان مورد توجه قرار نگرفته است.

[٨]. ر.ک: مصباح الفقاهة، ج١، ص٥٠٢؛ همان، ج٣٥، ص٤٩٥؛ مذهّب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، ج١٥،
ص٢٩٣؛ الفقه و المسائل الطبّیة، ص١٩٤؛ الموسوعة الفقهیة المیّسرة، ج٤، ص٢٨٩؛ شرح الازهار (فقه زیدی)، ج٤، ص٢٣٤.

[٩]. مؤلف القواعد؛ مأة قاعدة فقهیة معنا و مدرکا و مورداً در کمتر از دو صفحه از کتابش، به تحلیل و بیان مبانی و مدارک آن پرداخته است.

[١٠]. در خبری آمده است که امام هفتم _ علیه ‌السلام _ جواب‌هایی به پرسش‌های هارون الرشید داد و وقتی او گفت: زدنی یا موسی! امام به وی فرمود: المجالس بالأمانة و خاصّة مجلسک (عیون أخبار الرضا _ علیه ‌السلام _ ، ج١، ص٨٠).

[١١]. محمد بن مسلمه خطاب به عمرو بن عاص گفت: أنشدك الله لا تخبر عمر بقولی، فإنّ المجالس بالأمانة (فتوح البلدان، ج١، ص٢٥٨؛ التمثیل و المحاصرة، ص ٨).