علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٦١ - معناشناسی حفظ قرآن در روایات
یَعْنِی فِی الْجَنَّةِ؛
قرآن را دریاب؛ چرا که در قیامت، آیه و سورهای از قرآن میآید که هزار درجه در بهشت بالا میرود.
آنگاه میگوید:
لَوْ حَفِظْتَنِی لَبَلَغْتُ بِکَ هَاهُنَا؛[١]
اگر مرا حفظ کرده بودی، تو را به این مقام میرساندم.
حفظ در این روایت نمیتواند به معنای نگهداری ذهنی باشد؛ زیرا در پاسخ امام
_ علیه السلام _ سخن از صعود به درجات عالی بهشت است و رسیدن به این مقامات، پاداش عمل به متن دین است که آیات فراوانی به آن دلالت دارند؛ مانند آیه:
وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا.[٢]
و آیه:
فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ.[٣]
و نیز آیاتی که به تبعیت از انبیا سفارش و آن را معیار اولویت و برتری معرفی کرده است؛ مانند آیه:
إِنَّ أَوْلی النَّاسِ بِإِبْراهیمَ لَلَّذینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنین.[٤]
و اگر گفته شود مرحوم کلینی این روایت را در باب «مَنْ حَفِظَ الْقُرْآنَ ثُمَّ نَسِیَه»[٥] آورده که نشان میدهد معنای سپردن ذهنی از آن تلقی شده است، پاسخ میدهیم که او در همین باب، روایاتی نقل کرده است که بیتردید، به معنای حفظ عملی و در مقابلش، ترک عملی قرآن است؛ مانند روایت اول این باب،[٦] به قرینه عبارت: «فَلَوْ أَنَّکَ تَمَسَّکْتَ بِی
[١]. الکافی، ج٢، ص٦٠٨، ح٣.
[٢]. سوره انعام، آیه ١٣٢. علامه طباطبایی آیه را این گونه معنا میکند: برای هر یک از دو طایفه جن و انس درجاتی است از عمل؛ چون اعمال مختلف است و اختلاف اعمال باعث اختلاف درجات صاحبان اعمال است (المیزان، ج٧، ص٣٥٦).
[٣]. سوره زلزله، آیه ٧.
[٤]. سوره آل عمران، آیه ٦٣.
[٥]. الکافی، ج٢، ص٦٠٧.
[٦]. عَنْ یَعْقُوبَ الْأَحْمَرِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ _ علیه السلام _ : جُعِلْتُ فِدَاكَ! إِنِّی كُنْتُ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ فَفَلَتَ مِنِّی، فَادْعُ اللهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ أَنْ یُعَلِّمَنِیهِ، قَالَ: فَكَأَنَّهُ فَزِعَ لِذَلِكَ، فَقَالَ: عَلَّمَكَ اللهُ هُوَ وَ إِیَّانَا جَمِیعاً، قَالَ: وَ نَحْنُ نَحْوٌ مِنْ عَشَرَةٍ، ثُمَّ قَالَ: السُّورَةُ تَكُونُ مَعَ الرَّجُلِ قَدْ قَرَأَهَا، ثُمَّ تَرَكَهَا فَتَأْتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی أَحْسَنِ صُورَةٍ، وَ تُسَلِّمُ عَلَیْهِ، فَیَقُولُ: مَنْ أَنْتِ؟ فَتَقُولُ: أَنَا سُورَةُ كَذَا وَ كَذَا، فَلَوْ أَنَّكَ تَمَسَّكْتَ بِی وَ أَخَذْتَ بِی لَأَنْزَلْتُكَ هَذِهِ الدَّرَجَةَ، فَعَلَیْكُمْ بِالْقُرْآنِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ لِیُقَالَ فُلَانٌ قَارِئٌ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ لِیَطْلُبَ بِهِ الدُّنْیَا وَ لَا خَیْرَ فِی ذَلِكَ، وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ لِیَنْتَفِعَ بِهِ فِی صَلَاتِهِ وَ لَیْلِهِ وَ نَهَارِهِ (همان، ح١).