برای پاسخ به سؤال این پژوهش _ که چیستی معنای حفظ در روایات ترغیب کننده به حفظ قرآن است _ ابتدا باید حفظ، در لغت و کاربردهای قرآنی و روایی آن، واژه شناسی شود تا بعد بتوان به کمک قراین، مراد از آن در این گونه روایات را کشف نمود. برای همین این پژوهش نیازمند به اطلاعات زیر است:

١. واژه‌شناسی حفظ در لغت و مستنداتی از کاربرد آن در آیات و روایات؛

٢. قراینی که ما را در شناخت معنای حفظ در موضوع حفظ قرآن یاری رساند.

واژه شناسی «حفظ»

١_ حفظ در لغت

١. خلیل بن احمد فراهیدی (١٠٠_ ١٧٥ق) در العین، حفظ را در مقابل نسیان و به معنای نگهداری و کمی فراموشی می‌داند و برای آن کاربردهایی مانند الحَفِیظ (نگهبان) و التَّحَفُّظ (توجه فراوان برای پرهیز از خطای در سخن یا کاری دیگر) و المُحَافَظَة (پایداری بر نماز و دانش و مانند آن) را بر می‌شمرد.[١]

٢. اسحاق بن مرّار شیبانی (م٢١٣ق) در کتاب الجیم، در باره حفظ به نقل از المدلجی می‌نویسد:

عبارت «ما أحفظ کتاب هذا المصحف» وقتی به کار برده می‌شود که در آن نوشته، خطایی وجود نداشته باشد و خط آن عاری از خطا باشد.[٢]

٤. اسماعیل بن حمّاد جوهری (م٣٩٣ق) در الصحاح، حفظ را به معنای حراست و پاسداری معنا می‌کند. او نیز برای این واژه کاربردهایی را بر می‌شمرد؛ مانند: الحَفَظَةُ: فرشتگانی که اعمال انسان‌ها را می‌نویسند؛ المُحافَظَةُ: نگهبانی؛ الحَفیظُ به معنای المحافِظُ؛ احتفاظ یعنی نگهداری ومراقبت کردن و التَحَفُّظُ یعنی هوشیاری و کمی بی‌توجهی؛ کتاب را تحفّظ کردم، یعنی کم کم آن را به ذهن سپردم.[٣]

[١]. کتاب العین، ج٣، ص١٩٨ - ١٩٩.

[٢]. کتاب الجیم، باب الحاء، ج١، ص٣٤.

[٣]. الصحاح فی اللغة، ذیل ماده «حفظ».