پس اسلام به ارزش هر دو نیرو قائل است، نه آن طور که دنیای روحانیت مسیحی قدیم می‌گفت که فقط یک قدرت و یک نیروی صحیح قابل استفاده وجود دارد و آن نیروی اندرز است، که اغلب، شاید مقدس‌مآب‌های قدیمی ما عملا همان فکر روحانیت مسیحی را می‌پسندیدند، و نه این فکر افراطی امروز که غالبآ در میان جوانها پیدا شده است و می‌خواهند برای نصیحت و اندرز ارزش و نیرویی قائل نباشند. در تاریخ اسلام می‌بینیم سیزده سال مکه دوره «قولا لَهُ قَوْلا لَینآ» است، دوره نصیحت و اندرز است و اسلام از این نیرو استفاده می‌کند و چقدر هم موفق می‌شود! و از نیروی زور استفاده نمی‌کند. ولی بعد از مدتی که دوره مدینه پیش می‌آید و اوضاع و احوال تغییر می‌کند این نیرو هم ـ نه اینکه تنها این نیرو ـ قابل استفاده می‌شود: اُذِنَ لِلَّذینَ یقاتَلونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِموا وَ اِنَّ اللهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدیرٌ. اَلَّذینَ اُخْرِجوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیرِ حَقٍّ اِلّا اَنْ یقولوا رَبُّنَا اللهُ[١] . آن کسانی که مظلوم واقع شده‌اند خدا به آنها اجازه می‌دهد که از حق خودشان دفاع کنند، آنهایی که از شهر و دیارشان اخراج شدند و گناهی نداشتند جز اینکه گفتند: رَبُّنَا اللهُ.

استفاده پیامبر (ص) از نیروی اندرز

برای اینکه بدانیم که تجربه عملی هم نشان داده است که نیروی اندرز و نصیحت یک نیروی کارآمد است، شما وضع رسول خدا را در نظر بگیرید در درجه اول، و وضع امیرالمؤمنین علی (ع) را در درجه

[١] . حج / ٣٩ ـ ٤٠.