زندگی کردی، (به زبان ما) گوشت و پوست و استخوان تو از نان ما پرورش پیدا کرده، تو کافر نعمتی کردی و آن کار بسیار بد را کردی و آن قبطی را کشتی؟ موسی چه جواب می‌دهد؟ موسی می‌گوید: وَ تِلْک نِعْمَةٌ تَـمُنُّها عَلَی اَنْ عَبَّدْتَ بَنی اِسْرائیلَ[١] . حالا داری به سر من منت هم می‌گذاری؛ به خیال خودت خیلی هنر کرده‌ای، در مقابل جنایتِ به این بزرگی که تمام بنی‌اسرائیل را عبد خودت قرار داده‌ای. آنجا عبد به چه معناست؟ بنی‌اسرائیل به طور مسلّم فرعون را پرستش نمی‌کردند ولی اطاعت جبارانه فرعون بر آنها تحمیل شده بود.

اینها نوعی از شرک است که از نظر اجتماعی شرک است و گاهی از نظر اخلاقی شرک نیست. مثلا در مواردی که جبر و اجبار است و هیچ چاره‌ای نیست، در مواقع استثنایی، این کار از نظر اخلاقی شرک نیست ولی از نظر اجتماعی شرک است.

این نکته‌ای که الآن عرض کردم ـ چون حق هر کسی باید خوب ادا بشود ـ از مرحوم آیت‌الله نائینی (رضوان الله علیه) است در کتاب بسیار نفیسی که ایشان در حدود هفتاد سال پیش نوشت به نام تنزیه الملة[٢] ، یک کتاب اجتماعی بزرگ، ولی جوّ آن وقت جوّی بود که آماده این گونه فکرها نبود، قهرآ این کتاب هم فراموش شد. در آنجا ایشان این نکته را با شواهد خیلی زیاد می‌آورند و همین مطلب را بیان کرده‌اند. دو شاهد دیگر از آن شواهد را عرض می‌کنم. یکی آن آیه معروف است :

وَعَدَ اللهُ الَّذینَ امَنوا مِنْکمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الاَْرْضِ کمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَـیمَکنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی

[١] . شعراء / ٢٢.

[٢] . ]نام كامل اين كتاب تنبيه الامة و تنزيه الملة است.[