هدايت مردم عصر خود به سوي نجات كافي نيز بوده اند. گرچه برخي از علما مايل اند با اشاره به رواياتي كه به اين مضمون كه اختلاف ميان اديان چيزي فراتر از اختلاف در جزئيات عبادات نيست، از اهميت اين امر بكاهند. مثلاً در مورد تعداد سجده ها[٢] در نمازهاي مختلف، تعداد روزه ها و جزئياتي از اين دست. علم رغم اين گونه اظهارات، نمي توانيم منكر اين امر باشيم كه راه هاي متفاوتي به سوي خدا وجود دارد و هم اوست كه در موقعتيهاي مختلف بدانها امر كرده است.

اسلام به معناي عام، يعني تسليم كامل در برابر اوامر الهي، به همه اديان الهي اطلاق مي شود. و اسلام به معناي خاص ناظر بر آخرين تقريري است از اسلام كه به وسيله حضرت محمد(ص) به بشر ارزاني شده است. با توجّه به همين تفاوت چند سؤال به ذهن متبادر مي شود. مقدار تفاوتي كه مي تواند در انواع اسلام عام وجود داشته باشد، به چه اندازه است؟ آيا خداوند قادر بود به مردمي كاملاً متفاوت از ما، به تقريري از اسلام عام امر كند كه ما قادر به تشخيص آن نباشيم؟ چرا خداوند به تقريرات مختلف اسلام امر كرده است؟

پاسخ دقيق اين پرسشها را فقط خدا مي داند.[٢] ولي در عصر حاضر، اسلام عام ناظر به اسلام خاص است و بايد توجّه اشت كه در مورد جايگاه اسلام در ميان كثرت اديان مرتكب خطا نشويم.

در موقعيت فعلي بشر، اسلام خاص يعني اسلام محمدي(ص)، و فقط

١- prostration

[٢]- ابن عربي در فتوحات فصل ٤٨، نقل مي کند كه كثرت اديان نتيجه كثرت ارتباطات الهي است. همچنين رك: كتاب ويليام چيتيك با عنوان: Imaginal Worlds: Idn al-Arabi and The problem of Religious Diversity, Albany State University of New York press, ١٩٩٤, pp.١٥٥-١٦٠.