سؤالي كه اينجا مطرح مي شود اين است كه آيا محكوميت جاوداني نتيجه لازم اعتقاد نادرست است (اعتقاد نادرست کسي كه مقصر است). متكلمان در مورد اين مسأله عام كه خدا بايد بر اساس وعده[١] و وعيدش[٢] عمل كند، به سه گروه تقسيم مي شوند:

بر اساس نظر اشاعره فعل خدا عدل است، زيرا بر اساس اراده اوست. اگر هدف نهايي خدا فساد و يا الم مي بود، پس فساد و الم درست و خير بودند اشاعره اعتقاد داشتند كه لازم نيست خدا به وعده اش وفا كند. اگر خداوند نيكوكاران را پاداش و بدكاران را كيفر دهد عدل خدا خواهد بود و اگر به عكس نيز رفتار كند هيچ تفاوتي نمي کند.

از سوي ديگر، بر اساس نظر معتزله، خداوند بالضروره عادل است. بنابراين نمي تواند نسبت به وعده وعيدش در مورد پاداش بهشتي و عذاب جاوداني بي تفاوت باشد.

متكلمان شيعه نظريه سومي را انتخاب كرده اند. آنها مي گويند چون لطف و فيض خدا از عدل او پيشي گرفته، نمي تواند به وعده اش وفا نكند، ولي مي تواند کساني را كه لايق عذاب هميشگي هستند مورد بخشش قرار دهد. هيچ كس قادر نيست براي فيض خدا حدي قائل شود. گرچه جايگاه منافقين در اسفل السافلين است، ولي امكان فيض الهي در آنجا نيز وجود دارد. به اين مسأله در قرآن تصريح شده است.[٣] فيض خدا شامل حال كافر مقصري كه اهل توبه نيست نمي شود، و چنين فردي بايد بدون چشم داشت به رحمت

[١] promise

[٢]-threat

[١]- ر.ک. به: وعيد خدا درباره ي منافق در سوره ي نساء: ١٤٥ و امکان لطف خدا براي آنها در احزاب: ٢٤.