٣- مراد از مغفرت گناهان گذشته آن جناب، گناهان پدر و مادرش آدم و حوا، و مراد از مغفرت گناهان آينده‌اش آمرزش گناهان امت و به وسيله دعاى آن جناب است‌[١]. اشكال اين وجه همان اشكال وجه قبلى است.

٤- اين كلام گفتارى است بر حسب فرض، هر چند كه از نظر سياق به نظر مى‌رسد كلامى تحقيقى باشد نه فرضى، و معنايش اين است كه: تا خدا گناهان قديمى و آينده‌ات را اگر گناهى داشته باشى بيامرزد[٢]. اشكال اين وجه اين است كه خلاف ظاهر آيه است و خلاف ظاهر دليل مى‌خواهد كه ندارد.

٥- اين كلام جنبه تعظيم و حسن خطاب دارد و معناى آن غفر اللَّه لك مى‌باشد هم چنان كه چنين خطابى در آيه‌(عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ)[٣] آمده‌[٤]. اشكال اين وجه اين است كه در چنين خطابهايى معمولا لفظ دعاء به كار مى‌برند- اينطور گفته‌اند.

٦- مراد از ذنب در حق رسول خدا ٦ ترك اولى است، يعنى مخالفت اوامر ارشادى، نه تمرد از امتثال تكاليف مولوى، چون انبياء با آن درجات قربى كه دارند بر ترك اولى مؤاخذه مى‌شوند، همانطور كه ديگران بر معصيت‌هاى اصطلاحى مؤاخذه مى‌شوند، هم چنان كه معروف است كه حسنات الأبرار سيئات المقربين حسنه نيكان نسبت به مقربين گناه شمرده مى‌شود [٥].

٧- وجهى است كه جمعى از علماى اماميه آن را پسنديده‌اند، و آن اين است كه مراد از مغفرت گناهان گذشته آن جناب، گناهان گذشته امت او، و مراد از گناهان آينده‌اش گناهانى است كه امتش بعدها مرتكب مى‌شوند و با شفاعت آن جناب آمرزيده مى‌شود و نسبت دادن گناهان امت به آن جناب عيبى ندارد، چون شدت اتصال آن جناب با امت اين را تجويز مى‌كند[٦].

و اين وجه و وجه قبلى‌اش از همه اشكالات گذشته سالم مى‌باشند، ليكن اشكال بى ربط بودن مغفرت با فتح مكه يا حديبيه به حال خود باقى است.

٨- پاسخى است كه از سيد مرتضى علم الهدى (رحمة اللَّه عليه) نقل شده كه فرموده:

[١] ( ١ و ٢) مجمع البيان، ج ٩، ص ١١٠- ١١١.

[٢] ( ١ و ٢) مجمع البيان، ج ٩، ص ١١٠- ١١١.

[٣] خدا بيامرزدت چرا به آنان اجازه دادى. سوره توبه، آيه ٤٣.

[٤] ( ٤ و ٥ و ٦) مجمع البيان، ج ٩، ص ١١٠- ١١١.

[٥] ( ٤ و ٥ و ٦) مجمع البيان، ج ٩، ص ١١٠- ١١١.

[٦] ( ٤ و ٥ و ٦) مجمع البيان، ج ٩، ص ١١٠- ١١١.