ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٢٢١ - توضيح اين جمله منكران معاد كه گفتند إن هي إلا موتتنا الأولى و چند وجه در معناى آن

مفسرين‌[١] چنين توجيه كرده‌اند كه قيد مزبور احترازى نيست، يعنى نمى‌خواهد در مقابل موتهاى ديگر موت اول را اثبات، و بقيه را نفى كند، چون هيچ ملازمه‌اى بين موت اول و موت ديگر يا بين موت اول و موت دوم نيست، چون ممكن است موت اول باشد، و اين موت، دومى نداشته باشد و در مقابلش موت ديگرى نباشد.

در اين بين وجه ديگرى هست كه آن را زمخشرى در كشاف آورده، مى‌گويد: حال اگر بگويى نزاع بين دين توحيد و كيش وثنيت بر سر حيات دوم يعنى حيات بعد از مرگ بود، نه در باره مرگ دوم، تا آنها بگويند غير از مرگ اول ديگر چيزى نيست، با اينكه بايد گفته باشند غير از حيات اول حياتى ديگر نيست، و ما بعد از حيات اول ديگر مبعوث نمى‌شويم، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن مرام آنها را همين طور حكايت كرده و فرموده:(إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ)[٢].

و خلاصه اشكال اين شد كه معناى‌(مَوْتَتُنَا الْأُولى‌) چيست، مگر بحث در اين بود كه ما مرگ ديگرى هم داريم، تا بگويند: نه همان مرگ اولى است و لا غير؟

در پاسخ مى‌گويم:- و اللَّه الموفق للصواب- معنايش اين است كه همانطور كه قبلا مرگى داشتيد و به دنبال آن حياتى باز هم مرگى در پى داريد و به دنبالش حياتى، هم چنان كه در آيه‌(وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ)[٣] به اين معنا است مشركين هم كه منكر معادند گفته‌اند: نه غير از مرگ اولى چيزى نيست . و منظورشان اين است كه مرگى كه دنبالش حياتى باشد غير از همان مرگ اولى كه به دنبالش زندگى دنيا قرار دارد نيست، ديگر چنين مرگى در پى نداريم، مرگى كه در پى داريم مرگى است كه دنبالش حيات نيست، در نتيجه اين آيه همان مطلبى را بيان مى‌كند كه آيه:(إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا) آن را بيان مى‌كرد. اين بود گفتار زمخشرى در كشاف‌[٤].

ممكن هم هست ما آيه را به وجه سومى توجيه كنيم، و بگوييم: اين گفتار مشركين بعد از شنيدن آيه‌(قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ ...) بوده كه در تفسير آن گفتيم كه منظور از اماته اول، مرگ بعد از زندگى دنيا است، و مراد از اماته دوم مرگ بعد از زندگى برزخ است، و

[١] روح المعانى، ج ٢٥، ص ١٢٦.

[٢] غير از اين زندگى دنيا ديگر زندگى نيست و ما مبعوث شدنى نيستيم. سوره انعام، آيه ٣٠.

[٣] شما مردگانى بوديد، خدا زنده‌تان كرد، سپس شما را مى‌ميراند و باز زنده مى‌كند. سوره بقره، آيه ٢٨.

[٤] تفسير كشاف، ج ٤، ص ٢٧٩.