محسوس، در پرتگاهى دشوار قرار دارد و در عين حال، اين درك فطرى را نيز دارد كه در برابر هر نيرويى كه ما فوق نيروى او و قاهر و غالب بر او باشد ناگزير از خضوع و اعتنا به شان آن نيرو است. و چون انسان، چنين وضعى دارد كه سرايت روحى شرك و وثنيت در مجتمع او آن چنان است كه گويى اصلا قابل اجتناب نيست حتى در مجتمعات متمدن و پيش رفته امروزى و حتى در مجتمعاتى كه اساسش بى دينى است مى‌بينيم كه براى مردان سياسى و يا نظامى خود مجسمه ساخته و آن را تعظيم و احترام مى‌كنند و در خاضع شدن در برابر آن مجسمه‌ها، حركاتى از خود نشان مى‌دهند كه مراسم وثنيت عهد قديم و انسانهاى اولى را به ياد ما مى‌آورد علاوه بر اين در همين عصر حاضر در روى زمين آن قدر بت‌پرست هست كه شايد آمارشان به صدها ميليون نفر برسد و اين جمعيت انبوه، هم در شرق زمين هستند و هم در غرب آن.

از اينجا اين احتمال به حسب اعتبار عقلى تاييد مى‌شود كه اساس و ريشه وثنيت همان مساله مجسمه سازى باشد، و به عبارت ديگر قبل از پيدا شدن وثنيت، نخست اين رسم در بشر معمول شد كه براى بزرگان خود و مخصوصا بزرگانى كه از آنان از دنيا مى‌رفته مجسمه‌اى مى‌ساختند تا به اصطلاح ياد او را زنده نگهدارند، سپس اين رسم پيدا شد كه براى رب النوع‌هايى كه به حسب اعتقادشان رب ناحيه‌اى از نواحى عالم هستند نيز بايد مجسمه‌اى بسازند تا نشان دهنده صفاتى باشد كه براى آن رب النوع و يا به عبارت ديگر براى آن خدا معتقدند.

اتفاقا در روايات وارده از طرق ائمه اهل بيت (ع) نيز مضامينى ديده مى‌شود كه اين احتمال را تاييد مى‌كند، از آن جمله در تفسير[١] قمى روايتى مضمر (يعنى بدون ذكر نام امام آورده) و در كتاب علل الشرائع‌[٢] همان روايت با ذكر سند از امام صادق (ع) آمده كه در ذيل آيه شريفه:(وَ قالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ ...)[٣] فرموده: اينها مردمى بودند كه خودشان خدا پرست بودند و وقتى از دنيا رفتند خويشان و علاقمندانشان از مرگ آنان سخت ناراحت شدند، ابليس- كه خدا لعنتش كند- نزد آنان آمد و گفت: من (براى تسلاى دل شما) اصنام و مجسمه‌هايى به شكل و قيافه آن عزيزان شما مى‌سازم تا با نظر كردن به آن مجسمه‌ها دلتان آرام گرفته با آنها مانوس شويد و از عبادت خدا باز نمانيد، پس براى آنها اصنامى به شكل عزيزان‌

[١] تفسير قمى، ج ٢، ص ٣٨٧.

[٢] علل الشرائع، ج ١، ص ٣، ط بيروت.

[٣]( قوم نوح گفتند:) هرگز خدايان خود را رها نكنيد ... سوره نوح، آيه ٢٣