خود شمردند با اينكه خدا عقل و گوش را از آنان سلب كرده؟ جوابش اين است كه همين خود دليل بر اين است كه خودشان در اين سرنوشت خود دخالت داشته‌اند و خود با ارتكاب گناهان باعث سلب اين نعمتها از خويش شده‌اند، هم چنان كه آيه سوره بقره نيز بر اين دلالت كرده و مى‌فرمود:(وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ).

مفسرين در معناى جمله‌(ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ) وجوه ديگرى گفته‌اند: بعضى‌[١] گفته‌اند جمله ما كانوا ... به خاطر افتادن حرف جر، در محل نصب است و جمله با حرف جر متعلق است به جمله يضاعف ... و تقدير كلام اينطور بوده: بما كانوا يستطيعون السمع و بما كانوا يبصرون . و معنايش اين است كه: خداى تعالى عذاب آنان را مضاعف مى‌كند به خاطر اينكه مى‌توانستند بشنوند و نشنيدند و به خاطر اينكه مى‌توانستند ببينند و نديدند.

بعضى‌[٢] ديگر گفته‌اند: منظور خداى تعالى از جمله‌(ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ ...) نفى سمع و بصر از خدايان دروغين آنها است، و تقدير كلام اين است: اين كفار و آلهه آنان نمى‌توانند خدا را در زمين به ستوه بياورند (آن گاه درباره خدايان دروغين آنها فرموده) نه مى‌توانند بشنوند و نه مى‌توانند ببينند.

بعضى‌[٣] ديگر از مفسرين گفته‌اند: لفظ ما در جمله‌(ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ) ماى نافيه نيست بلكه جارى مجرا و به منزله حرف ما در اين كلام عرب است: لاواصلنك ما لاح نجم- يقين بدان كه همواره پيوند بين خودم و تو را حفظ مى‌كنم مادامى كه ستاره‌اى در آسمان طلوع مى‌كند يعنى دائما- آيه شريفه نيز مى‌خواهد بفرمايد: كفار در عذاب هستند مادامى كه زنده‌اند (و مى‌توانند بشنوند و ببينند).

بعضى‌[٤] ديگر گفته‌اند: منظور از نفى سمع و بصر نفى فائده از آنها است. پس چون استماع آيات قرآن و نظر كردن در آنها براى كفار سنگين بود و از اين كار كراهت داشتند لذا تشبيه شدند به كسانى كه توانايى شنيدن و ديدن را ندارند. پس در حقيقت كلام بر اساس كنايه ايراد شده است.

[١] تفسير مجمع البيان، ج ٣، جزء ١٢، ص ١٣٢( به نقل از فراء و بلخى).

[٢] مجمع البيان، ج ٣، جزء ١٢، ص ١٣٣( به نقل از ابن عباس).

[٣] تفسير مجمع البيان، ج ٣، جزء ١١، ص ١٣٣.

[٤] تفسير روح المعانى، جزء ١٢، ص ٣٢.