ما در روزى مجتمع هستیم در این محل حقیر که انبوه مسلمین از سراسر کشورهاى اسلامى در مکه معظمه مجتمع هستند این اجتماع دینى سیاسى. اسلام یک دین عبادى سیاسى است که در امور سیاسى‌اش عبادت منضم است و در امور عبادى‌اش سیاست. این مجتمعاتى که اسلام براى مسلمین به طور سهولت تهیه فرموده است، در سال یک دفعه فریضه فرموده است بر کسانى که استطاعت دارند که مجتمع بشوند درمکه معظمه و در مواقف شریفه و براى همه مسلمین مستحب است که مستطیع هم که نباشند این عبادت الهى را بجا بیاورند و نکته مهم این اجتماعات این است که مسلمین با هم در یک محیط دور از تشریفات، یک محیطى که همه آن جهات شخصیات‌ها را ریخته و با یک کفن و با دو ثوبه مختصر در این مواقف حاضر شوند و مهم این است که آن چیزهائى که در بلاد مسلمین در طول سال گذشته است به اطلاع هم برسانند و براى رفع اشکالات مسلمین فکر بکنند و اجتماع بزرگ میلیونى اسلامى در حجاز براى همین نکته است در عین حالى که عبادت است. و مع الاسف ما مسلمان‌ها که از اسلام دور افتاده‌ایم و از حقایق اسلامى منزوى شده‌ایم در این فکر ابداً نیستیم که اولاً کسانى که مى‌توانند بروند، بروند مشرف شوند در خانه خدا و کسانى که اصحاب تفکر هستند، نویسنده هستند، روشنفکر هستند و عالم هستند، در آن محیط مجتمع بشوند و مشکلات مسلمین را در تمام جهان بررسى کنند و آنچه که مى‌توانند حل کنند. ما الان از تشرف مکه و حج بیت الله جز اینکه یک دسته اشخاص عامى مردم، عامه مردم در آنجا مجتمع بشوند و اشخاص مؤثرى که مى‌توانند، از حکومت‌ها، از بزرگان قوم در آنجا مى‌توانند مجتمع بشوند و مسائل اسلام را و مسائل مسلمین را و مسائل سیاسى و اجتماعى مسلمین را بررسى کنند، مع الاسف این امر مغفول عنه است و در عین حال که باید در آنجا بررسى مشکلات را بکنند بر مشکلات افزوده مى‌شود. مشکلات مسلمین زیاد است، لکن مشکل بزرگ مسلمین این است که قرآن کریم را کنار گذاشته‌اند و تحت لواى دیگران در آمده‌اند. قرآن کریم که مى‌فرماید که واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقواً ما اگر همین یک آیه را، مسلمین اگر همین یک آیه را عمل به آن بکنند تمام اشکالات اجتماعى و سیاسى و اقتصادى و همه چیزشان بدون تشبث به غیر رفع مى‌شود. اسلام براى مردم در هر ناحیه یک امور سیاسى عبادى قرار داده‌