انسان یک موجود عجیبى است، در جمیع طبقات موجودات و مخلوقات باریتعالى، هیچ موجودى مثل انسان نیست، اعجوبه‌اى است که از او یک موجود الهى ملکوتى ساخته مى‌شود و یک موجود جهنمى شیطانى هم ساخته مى‌شود. موجودات دیگر اینطور نیستند، اینطور نیست که این فاصله باشد بین فرد کامل و ما بین فرد جهنمى ناقص. این از مختصات انسان است که حق تعالى او را با جمیع اوصاف و صفات مقدس خودش ایجاد کرده است و همه چیز در او هست. از این موجود، پیغمبر اکرم و سایر پیغمبرها محقق شده است و ابوجهل و سایر ابوجهل‌ها هم هست و واسطه مابین این دو تا هم الى مالا یعلم هست و کارهائى که از این انسان صادر مى‌شود حسن و قبح و صلاح و فسادش بستگى دارد به آن جهات روحى انسان. اعمال به حسب صورت با هم خیلى فرق ندارند، آن چیزى که فارق بین اعمال است، آن نیات است انما الا عمال بالنیات ملاحظه مى‌کنید که شمشیر دست دو نفر باشد و مثل هم فرود بیاید و مثل هم دو نفر را هلاک کند، یکى از آنها مثل عبادت ثقلین باشد ارزشش و یکى از آنها طورى باشد که در فساد و در تباهى قابل ذکر نباشد، اما عمل یک عمل است دست بالا مى‌رود و فرود مى‌آید و یک نفر را مى‌کشد. این اختلاف، مال اختلاف خود انسان است، اختلاف روحیات انسان است و اختلاف قصدهائى است که روى آن قصدها و اغراضى که روى آن اغراض، اعمال موجود مى‌شوند انگیزه اعمال به غایات است. آن چیزى که اعمال را با هم مختلف مى‌کند، آن غایاتى است که انسان را وادار مى‌کند به اینکه عملى را انجام بدهد و مراتب حسن و قبح و مراتب فضیلت و رذیلت هم روى همین معناست و انگیزه‌هائى هم که در اعمال بشرى است اختلافش روى همین معنویات است و اراده و تصمیم و غایات. یک فعلى مى‌بینید که غایتش الهى است و غیر غایت الهى هیچ چیز در آن دخالت ندارد. آن عملى که الهى باشد و انگیزه‌اى جز الوهیت نداشته باشد، مثل اعمالى که انبیا علیهم السلام در تبلیغات خودشان انجام مى‌دادند، این اعمال طورى است که هیچ انگیزه‌اى ندارد الا خداى تبارک و تعالى و لهذا انبیاء بزرگ در عین حالى که دراین تبلیغ‌شان و در