نعمت‌هاى بزرگ الهى نيستند؟ اگر يكى از اين‌ها نبود (چشمه جوشان، يا چاه فاضلاب) چه مى‌شد؟ گاهى از اوقات نعمت‌هايى داريم كه در طول زندگى متوجّه آن نمى‌شويم! حقيقتاً كه نعمت‌هاى پروردگار فزون‌تر از قدرت شكرگزارى ما انسان‌هاست.
٢- امّا جمله دوم: «وَ غَفْلَتَكَ اكْثَرُ مِنْ ذِكْرِكَ»، با يك محاسبه ساده آن را هم تصديق خواهيم كرد. در طول شبانه روز چقدر به ياد خدا هستيم؟
تمام نمازهاى شبانه‌روزى ما چقدر طول مى‌كشد؟ در مدّتى كه مشغول خواندن نماز هستيم، چقدر به ياد خدا هستيم؟ اگر به ياد خدا باشيم، همه گمشده‌ها را در نماز نمى‌يابيم! كيست كه دائماً متوجّه خدا باشد؟ آيا در حال خواب و كار به ياد خدا هستيم؟ بله، اولياء اللَّه در حال خواب هم به ياد خدا هستند، ولى آن‌ها انگشت‌شمار هستند. نتيجه اين كه مدّت زمان غفلت از ياد خدا، بيش‌تر از زمان حضور قلب است.
٣- امّا جمله سوم: «انَّ ذُنُوبَكَ اكْثَرُ مِنْ حَسَناتِكَ»، نيز با قدرى تفكّر روشن مى‌شود. متأسّفانه بسيارى از گناهان را گناه نمى‌شمريم! دروغ‌ها، تهمت‌ها غيبت‌ها، ناشكرى‌ها، شايعه‌سازى‌ها، نقل شايعات، تمسخر ديگران و مانند آن. يا برخى كارها شايسته شخصيّت انسان نيست، ولى انجام مى‌دهيم! مثل پرگويى، نماز بى‌حضور قلب، نمازى كه شك بين ٣ و ٤ و ٥ مى‌كنيم، اتلاف وقت و مانند آن. و گاهى حسناتى را انجام مى‌دهيم كه به ظاهر حسنه است، ولى هنگامى كه در آن دقيق مى‌شويم مى‌بينيم كه عبادت نيست. بنابراين گناهان ما از حسنات ما بيش‌تر است.
سؤال: هدف حضرت اميرمؤمنان عليه السلام از اين جملات سه‌گانه چيست؟
پاسخ: هدف حضرت اين است كه مبادا ما خود را از خداوند طلبكار بدانيم، بلكه بايد همواره خويش را بدهكار پروردگار حساب كنيم و به فكر جبران باشيم. يكى از رموز تكامل همين است كه خود را ناقص بدانيم.
آن كس كه خود را كامل مى‌داند، اوّل بدبختى و توقّف اوست.