شعله هاي سرد (بررسی حسادت در قرآن و حدیث) - سروش، محمد علی - الصفحة ٨٠
عدالت را دوست داريم، كودكانمان نيز از اين پديده ميمون خرسند مى شوند. از اين روست كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد : اِعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلادِكُمْ كَما تُحِبُّونَ أَنْ يَعْدِلُوا بَيْنَكُمْ . [١] بين كودكان خود به مساوات رفتار كنيد، چنان كه دوست داريد بين شما به عدالت رفتار شود. از اين مسئله و راهكارهاى مناسب آن، در فصل پيشگيرى از حسادت تحت عنوان « محبّت » و همچنين « عدل و مساوات » به تفصيل بحث خواهيم نمود. در اين جا تنها اين نكته را يادآورى مى كنيم كه عواملى مانند: فقر، بيكارى، تبعيض (نژادى يا جنسى)، توزيع نابرابر امكانات، رقابت هاى كاذب در جامعه و... همگى مى توانند از جمله زمينه هاى ايجاد و رشد حسادت در زمان بزرگ سالى باشند؛ امّا با اين وجود، اينها فقط زمينه هستند و نه علّت؛ زيرا اگر تمام سرمايه هاى موجود در جامعه را به طور مساوى بين مردم تقسيم كنند، باز هم شخصى كه سرمايه خود را ـ كه مشابه و هم اندازه سرمايه ديگران است ـ با هوش و درايت خود در جهت خوش بختى خويش استفاده كند، مورد حسادت ديگران قرار مى گيرد. فقط شايد اگر خوش بختى را در دنيا به طور مساوى تقسيم كنند، ديگر حسادتى وجود نداشته باشد؛ زيرا هر جا كه تفاوتى وجود دارد، در حقيقت به نوعى ريشه حسادت كاشته شده است. نكته مهمّ ديگر ، اين است كه اثر رفتارهاى تبعيض آميز در دوران كودكى و نيز تفاوت قائل شدن ميان فرزندان، فقط به حسادت در دوران كودكى و در خانه پدرى و ميان خواهران و برادران محدود نمى شود و ريشه هاى حسادت را براى آينده زنده نگه مى دارد و فرد را دچار مشكلات فراوان مى كند.
احساس محروميت
محروميت، حالتى است كه در نتيجه برآورده نشدن نيازهاى انسان به وجود مى آيد. برطرف نشدن نياز، [٢] ممكن است به سبب عوامل بيرونى و يا ناشى از علل درونى باشد.
[١] روان شناسى رشد ، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه ، ج ١ ، ص ٤٨٤ ـ ٤٨٥.[٢] مكارم الأخلاق ، ص ١١٣ .[٣] الجامع الصغير، ص ٢٨٨، ح ١٨٩٥؛ كنز العمّال، ج ١٦، ص ٤٤٥، ح ٤٥٣٥٠.[٤] بحار الأنوار، ج ٢٣، ص ١١٣ .[٥] نياز، عبارت است از: احتياج به وجود چيزى كه به عنوان جزء يا شرط، از عوامل ادامه حيات تلقّى شده، بدون تأمين آن، حيات به همان مقدار، مختل مى گردد. اگر همه نيازهاى اصلى انسان ها را در نظر بگيريم و مورد بررسى قرار بدهيم، به سه گروه عمده از نيازها مى رسيم كه هريك داراى انگيزه و طريق برطرف ساختن مخصوص به خود هستند: يك. نيازهاى مادّى و جسمانى طبيعى، كه عبارت اند از: تمام نيازهايى كه براى تأمين زندگى طبيعى (در هر دو حالت فردى و اجتماعى) به وجود مى آيند، مانند: غذا، مسكن، لباس و بهداشت. دو. نيازهاى توجيهى خاص ، مربوط به زندگى در جامعه، مانند: نيازهاى سياسى، فرهنگى، حقوقى و احراز موقعيت مناسب در جامعه. سه. نيازهاى حيات تكاملى كه مى تواند با آنها رو به هدف اعلا حركت كند، مانند : نيازهاى اخلاقى و دينى. انسان براى داشتن روحى سالم بايد بتواند نيازهاى اصلى، فرعى، موقّت و پايدار، و نيز شدّت و ضعف آنها را تشخيص دهد و طرق صحيح برطرف ساختن آنها را بيابد (ر.ك: تفسير نهج البلاغه ، محمّدتقى جعفرى، ج ٢٦، ص ٤٥) .[٦] نهج البلاغة ، حكمت ٦٩ .