نخوت و تكبّر و عجب مى شد؛ چرا كه اين نعمت ها را نه به خاطر بزرگى و استحقاق خويش، بلكه به خاطر بزرگى خداوند مى دانست. اين، همان سخن عميق و تأمّل برانگيز امام هادى عليه السلام است كه مى فرمايد: مَنْ هانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ، فَلاتَأْمَنْ شَرَّهُ. [١] كسى كه خويشتن را خوار مى يابد (در باطن خويش احساس حقارت مى كند)، از شرّ او ايمنى نداشته باش . كسانى كه خويشتن الهى و انسانى خود را نيابند و به جايگاه خود در آفرينش واقف نگردند، و منزلت و كرامتى را كه هستى بخش براى آنان قائل است، [٢] رها سازند، ارزشى براى خويشتن نمى يابند و در باطن، احساس پستى و خودكم بينى مى كنند. اين احساس كه در نقطه مقابل احساس عزّت و كرامت نفس قرار دارد، زمينه ساز بسيارى از آسيب ها و زيان هاى اجتماعى است. كسى كه خود را نمى شناسد و جايگاه انسانى و كرامت خيزى براى خود قائل نيست، برايش اهمّيتى ندارد كه چه مى انديشد، چه مى كند، كدام فعل و حركت از او صادر مى شود، و آنچه انجام مى دهد، داراى ارزش است يا فاقد هر گونه ارزش و اعتبار. او از بزه و گناه نمى هراسد ، از لذّت هاى خلاف شرع و عقل نمى گريزد، از عصيان و خطاكارى بيم به دل راه نمى دهد و به سهولت و سرعت به معصيت ها و ناهنجارى ها دست مى آلايد. چنين كسى آن قدر خويشتن را كوچك مى يابد كه حاضر است به هر پستى و ذلّت و گناهى تن در دهد. بزهكارى ها، قتل ها، تجاوزها و دست اندازى ها به شرف و آبرو و نواميس مردم، همه ناشى از ذلّت نفس يا حقارتى است كه صاحبان اين جنايت ها و خيانت ها در درون خود احساس مى نمايند. همين احساس است كه آنان را به سوى قتل و جرم و

[١] تحف العقول، ص ٥١٢.[٢] اشاره است به آيه ٧٠ از سوره اسراء : «وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى ءَادَمَ ؛ و به يقين ، فرزندان آدم را كرامت بخشيديم » .