شعله هاي سرد (بررسی حسادت در قرآن و حدیث) - سروش، محمد علی - الصفحة ٣٤
الْحاسِدُ يُظْهِرُ وُدَّهُ فى أَقْوالِهِ وَ يَخْفى بُغْضَهُ فى أَفْعالِهِ ، فَلَهُ اسْمُ الصَّديقِ وَصِفَةُ الْعَدُوِّ . [١] حسود، دوستى خود را در گفتارش اظهار مى كند و بغض دشمنى خود را در كارهايش مخفى مى نمايد. پس، اسم دوست را دارد و صفت دشمن را. بر همين اساس به سختى مى توان به وجود اين نشانه ها پى برد و يا آنها را فاش ساخت. به عبارت ديگر، اين نشانه ها ممكن است زير چندين حجاب ضخيم پوشيده شده باشند و تحويل ديگران داده شوند. نيز ممكن است در صورت آشكار شدن، با تأويلات و تفسيرات گوناگون، نه تنها قبح آنها از بين برده شود ، بلكه براى آنها چنان ضرورتى ساخته شود كه بالاتر از هر ضرورتى جلوه كند . نكته ديگرى كه تذكّر آن خالى از فايده نيست، اين كه: همان طور كه در فصل هاى بعدى خواهد آمد، به دليل آن كه ريشه اصلى حسادت، احساس حقارت (كهترى) است و از آن جا كه اين احساس ـ چنان كه پيش تر نيز گفته شد ـ ريشه بسيارى از اختلالات شخصيتى و هيجانى ديگر است، بسيارى از نشانه هايى كه براى فرد حسود در احاديث ذكر شده اند، از همين باب اند. به عبارت ديگر، چون ريشه اين صفات و رفتارها يكى است، مى توان از وجود يكى به وجود ديگرى پى برد و در حقيقت، همگى نشانه يك امرند و آن، وجود احساس ذلّت و حقارت در فرد است.
جنبه هاى سه گانه حسادت
پديده هايى كه به انسان مربوط مى شوند، معمولاً داراى جنبه هاى سه گانه عاطفى، شناختى و رفتارى هستند. بر اين اساس، حسادت را كه يك پديده خاصّ انسانى است، يك بار از بُعد ذهنى و باورهاى فرد، مورد شناسايى و ارزيابى قرار مى دهيم، سپس بُعد احساسى (عاطفى) آن را مورد دقّت قرار مى دهيم و آن گاه آن را از بُعد رفتارى (عملى) و جلوه هاى بيرونى، بررسى مى كنيم. مثلاً « حجاب » يك بار از اين
[١] رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد : «... حَسَدةُ الرَّخاءِ» « المُؤْمِنُ يَغْبِطُ وَ الْمُنافِقُ يَحْسُدُ » (كشف الريبة، ص ٥٧) .[٢] امام على عليه السلام در توصيف منافقان مى فرمايد : «... حَسَدُ الرَّفاءِ»(نهج البلاغة، خطبه ١٩٤) .[٣] امام صادق عليه السلام مى فرمايد : «عَلامَةُ النِّفاقِ قِلَّةُ المُبالاةِ بِالْكِذْبِ... وَالْحَسَد» (مصباح الشريعة، ص ٢١٨) .[٤] غرر الحكم، ح ٢١٠٥ .