قبل از بيان موارد استثنا، ذكر اين نكته لازم است كه از سويى، مصالحى كه براى تجويز غيبت به آنها استناد مى‌شود، بايد به قدرى مهمّ و قوى باشد كه بتواند با دلايل نيرومند تحريم غيبت مقابله كند و آنها را تحت‌الشّعاع قرار دهد و از سوى ديگر، تشخيص اهم و مهم و ترجيح يكى بر ديگرى، بايد مبتنى بر معيارهاى صحيح و قطعى باشد و اتّكا به توهّمات ذهنى كه اغلب از اغراض شخصى، عقده‌ها، توجيه‌گريها و وسوسه‌هاى شيطانى سرچشمه مى‌گيرد، جز گناه و خسران نتيجه‌اى براى آدمى نخواهد داشت. با اين مقدّمه به بيان موارد جواز غيبت مى‌پردازيم:

١. غيبت به جهت هشدار: هشدار دادن و آگاه ساختن مسلمانان از خطرى كه آنها را تهديد مى‌كند، وظيفۀ هر مسلمانى است. حال، اگر اين هشدار متضمّن غيبت كسى هم باشد باز تكليف ساقط نمى‌شود. به عنوان مثال، شخص ناصالحى خود را در بين افراد صالح جا زده و مى‌خواهد با عوامفريبى، آراى مردم را به سوى خود جلب كند، يا مسئولان را وادارد كه او را در منصبى مهمّ به كار گمارند، يا عدّه‌اى را دور خود جمع كرده و درصدد گمراه ساختن و بهره‌گيرى از آنها در جهت اهداف نامقدّس خويش است. بدگويى از او به منظور آگاهى بخشيدن به جامعه و خنثى نمودن نقش مخرّب وى، نه تنها جايز، بلكه لازم است.

چو مى‌بينى كه نابينا و چاه است اگر خاموش بنشينى گناه است

رسول خدا(ص) در اين باره فرمود:

أَتَرْعَوُونَ عَنْ ذِكْرِ الْفٰاجِرِ حَتّٰى لاٰ يَعْرِفَهُ النّٰاسُ، اذْكُروُهُ بِمٰا فيٖهِ يَحْذَرُهُ النّٰاسُ. [١]

آيا از گفتن آنچه در مورد تبهكارى مى‌دانيد، خوددارى مى‌كنيد تا مردم او را نشناسند؟ بديهايش را بازگو كنيد تا مردم از او برحذر باشند.

بديهى است وقتى بدگويى از چنين فردى براى عموم افراد مطّلع مجاز باشد، براى مأموران اطّلاعاتى به طريق اولىٰ مجاز خواهد بود.

٢. غيبت براى نهى از منكر: بازداشتن ديگران از كارهاى زشت جزو مهم‌ترين وظايف اجتماعى هر مسلمان است، ليكن انسان هميشه به تنهايى قادر نيست جلو منكر را بگيرد و گاهى ناچار مى‌شود از مردم كمك بخواهد يا موضوع را به مسئولان مربوط گزارش كند، تا نهادهاى سازمان يافتۀ دولتى، با اعمال قانون، فساد را ريشه‌كن سازند. بنابراين، ناگزير است شخصى را كه مرتكب منكر شده، معرفى كند. در اين مورد نيز غيبت كردن تحت عنوان نهى از منكر لازم خواهد بود.

امام راحل(ره) غيبت و تجسّس در امور ديگران را در مواردى كه مصالح اسلام و مسلمانان اقتضا كند، از واجبات مهمّ دانسته است:

ملّت ما بايد چشمهايش را باز كند و رفت و آمدهاى مشكوك را تحت نظر بگيرد. شما ننشينيد حالا، كه براى شما، فقط پاسدارها عمل كنند، شما همه پاسدار اسلاميد، ملّت ما همه پاسدار اسلام هستند. همسايۀ خودشان را... ،

[١] . محجة البيضا، ج ٥ ، ص ٢٧١.