اصول اعتقادات اهل سنت - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٥٧

سپس مى‌گويد: انسان مى تواند اين قدرت را در جهت عصيان و نافرمانى به كار بگيرد و مى‌تواند در جهت طاعت و فرمانبرى و لذا عقاب و ثواب بر قدرت و نيرويى است كه خداوند ايجاد كرده و دستور داده است كه اين قدرت را در طاعت به كارگيرد نه در معصيت. «١» همچنين از امام ابوحنيفه روايت شده است كه از امام صادق پرسيد: اى فرزند رسول خدا، آيا خداوند امور را به انسان واگذار كرده است؟ فرمود: خدا بزرگتر از اين است كه تدبير امور را به بندگان واگذارد. پس پرسيد: آيا مجبور كرده است؟ امام فرمود: خداوند عادلتر از آن است كه مجبور كند سپس آنان را عذاب دهد. پرسيد: پس‌اين مساله چگونه است؟ امام فرمود: نه جبر است و نه اختيار و نه اكراه و زور، بلكه بين اين دو مى‌باشد. «٢» به همين جهت علامه سعدالدين تفتازانى گفته است: «حق آن است كه بعضى از پيشوايان دين فرموده اند: نه جبر است و نه اختيار بلكه امرى است بين اين دو.» «٣» علامه آلوسى نيز چنين گفته است: «آنچه از كتاب و سنت استفاده مى‌شود اين است كه انسان نه مجبور است و نه مختار؛ چنانكه اميرالمؤمنين على «كرم الله وجهه» در پاسخ درخواست كننده‌اى فرمود: لاجبر ولا تفويض» «٤» از آنچه گذشت روشن گرديد كه ديدگاه امام ابوحنيفه و برخى ديگر از متكلمان مكتب اشاعره با استفاده از مكتب امام صادق (ع)، نه جبر است و نه اختيار، البته مذهب ماتريدى و اسفراينى و ابن همام نيز بازگشت به اين مطلب مى‌كند و چنانكه بيان خواهيم نمود ديدگاه شيعه نيز همين است.