اصول اعتقادات اهل سنت - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٥٢
پاداش دادن به عمل نيك و كيفر عمل زشت عدل است؛ همانطور كه «مجبور كردن بر معصيت و كيفر دادن بر آن» ظلم است. قاضى عبدالجبّار در اين باره چنين مىنويسد:
«هرگاه گفته شود خداوند عادل است، مقصود اين است كه همه كارها و افعال او نيك و پسنديده است. هرگز كارهايى كه منافات با واجب الوجوب بودن او باشد، انجام نمىدهد.
خداوند هرگز دروغ نمىگويد، در حكمش ظلم و ستم نمىكند، كسى را به گناه ديگرى عذاب نمىكند و معجزه را به دست دروغگويان آشكار نمىكند و بر بندگانش چيزى را كه توان آن را نداشته باشند يا به آن آگاهى نيابند، تكليف نمىكند.» «١»
از نظّام، اسوارى، جاحظ و بزرگان صدر اول معتزله حكايت شده است كه مىگفتند محال است خداوند بر ظلم، كذب و ترك اصلح قدرت داشته باشد «٢». ولى قاضى عبدالجبار مىگويد:
«خداوند قادر است به كارى كه اگر انجامش مىداد همانا ظلم و قبيح بود، خداوند فعل قبيح نمىكند چون مسلّم است كه خداوند به زشتى و قبح قبيح عالم است ومىداند كه از چنين عملى بى نياز است و در اين صورت به هيچ وجه عمل قبيح را اختيار نمىكند. بنابراين اكثريت معتزله در اين قول با اشاعره متفقند كه خداوند قادر بر قبايح است ولى فرقشان با اشاعره اين است كه مىگويند خداوند چنين قدرتى را به فعل درنمىآورد». «٣»
عقل و درك نيكيها و زشتيها: در بررسى موضوع عدل، اين مساله مطرح مى شود، كه آيا عقل مىتواند بطور مستقل و جداى از شرع مقدس، نيكى و زشتى را درك نمايد؟ در اينجا دو ديدگاه مهم وجود دارد؛ معتزله مىگويند: بعضى از نيكيها و زشتى ها را عقل انسان مىتواند درك كند از قبيل حسن سپاس و شكرگزارى نسبت به نعمت دهنده، ردّ امانت به صاحب آن، راستگويى و زشتى دروغ، ستم، تكليف نسبت به چيزى كه توان انجام آن وجود ندارد. در برابر اين ها افعال ديگرى وجود دارد كه عقل به تنهايى توان درك زشتى و زيبايى آن را ندارد، مانند زشتى روزه در اول ماه شوال و زيبايى آن در ماه