تاريخ از ديدگاه قرآن و نهجالبلاغه - وفا، جعفر - الصفحة ٦٩
به جاى آن از راه و روش نياكان خود تقليد مىكردند و زندگى سنتى را برمىگزيدند به يقين به چنين تمدّنى دست نمىيافتند. درحالى كه پيشرفت سريع و جامع مسلمانان بود كه سكوت قرون وسطى را در هم شكست و پايههاى نهضت علمى اروپا (رنسانس) را بنيان نهاد و گرنه جهان امروز شاهد حيات علمى عصر حاضر نبود. «١» چنانكه راسل با اينكه يك شخصيت مذهبى نيست در اين باره مىگويد:
«اگر در قرون وسطى، علمگرايى مسلمانان نبود به يقين علم سقوط مىكرد و اگر مسلمين زنجير تقليد و تبعيّت از گذشتگان را از گردن خود باز نمىكردند، سرنوشت علم يا سقوط حتمى بود يا نامعلوم.» «٢» وابستگىهاى مادى، استكبار و جاهطلبى، عصبيت و گرايش نژادى و ستمپذيرى از ديگر عوامل منفى در حركت تاريخ است و مانع از رشد و تكامل آن مىگردد و قافله عظيم بشرى را بهسوى نابودى مىبرد «٣» قناعت به اختصار مانع از توضيح هر يك از آنهاست.