ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٨ - امام مهدى در قرآن
كرده كه حضرت فرمود: منظور از «يَوْمَيَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها» طلوع خورشيد از مغرب است.[١]
دسته دوم، نشانه هاى قيامت: اين دسته از روايات، منظور از عبارت مذكور را علاوه بر طلوع خورشيد از مغرب، نشانه هاى ديگرى همچون خروج جنبنده زمين، خروج يأجوج و مأجوج، خروج دجال و دود نيز مى دانند. پنج روايت در اين زمينه در تفسير طبرى نقل شده كه به عنوان نمونه روايت زير را نقل مى كنيم:
ابوهريره از رسول خدا (ص) روايت كرده است كه حضرت فرمود: وقتى سه نشانه، نمايان شود كسى كه قبلًا ايمان نياورده يا خيرى در ايمان آوردن خود به دست نياورده، ايمان آوردنش سود نمى بخشد. اين سه نشانه عبارتند از: طلوع خورشيد از مغرب، دجال و جنبنده زمين.[٢]
در الدر المنثور نيز روايات متعددى در ذيل آيه مورد بحث نقل شده است كه بسيارى از اين روايات، تفسيرى نيستند، اما آن رواياتى كه تفسيرى اند همچون روايات نقل شده در تفسير طبرى به دو دسته مذكور، تقسيم مى شوند.
بررسى تطبيقى روايات فريقين
روايات تفسيرى فريقين اجماع دارند كه عبارت «يَوْمَيَأْتِي بَعْضُ آياتِ ... خَيْراً» در آيه مورد بحث، مربوط به علايم آخرالزمان است. اين نشانه ها كه در بعضى روايات، تعداد آنها به ده نشانه مى رسد عبارتند از: ظاهر شدن دود، خروج دجال، نزول عيسى (ع)، خروج يأجوج و مأجوج، خروج جنبنده زمين، طلوع خورشيد از مغرب، فرو رفتن زمين در مشرق، فرو رفتن زمين در مغرب، فرو رفتن زمين در جزيرة العرب و خروج آتش از عدن (يمن).
يكى از اين علايم كه در روايات تفسيرى فريقين به طور مكرر از آن ياد شده، خروج دجال است. احاديث خروج دجال در صحيحين نيز وارد شده است.[٣] «نووى» در شرح صحيح مسلم تصريح كرده كه احاديث وارده در مورد دجال براى اهل حق، حجت است بدين معنا كه وجود دجال قطعى و صحيح است و او شخصى است كه خداوند متعال بندگانش را به وسيله او امتحان و آزمايش مى كند؛ تا آنجا كه مى گويد: اين عقيده، مذهب اهل سنت و همه محدثان و فقيهان است.[٤]
ارتباط احاديث دجال به امام مهدى (ع) از شهادت علماى اهل سنت به تواتر احاديث مهدى (ع) و ظهور آن بزرگوار در آخرالزمان و خروج حضرت عيسى (ع) به همراه او و يارى كردن او در كشتن دجال، ظاهر مى شود. از جمله كسانى كه به اين تواتر تصريح كرده اند، ابن حجر عسقلانى است؛ وى در كتاب فتح البارى گفته است:
نماز گزاردن عيسى (ع) پشت سر مردى از اين امت در آخرالزمان و نزديك قيام قيامت، دلالت مى كند بر اقوال صحيحى كه مى گويند: «زمين از قيام كننده اى الهى كه قيامش همراه با حجت و برهان است، خالى نمى ماند».[٥]
ابن حجر همچنين در كتاب تهذيب التهذيب، مسئله تواتر اخبار مهدى (ع) از قول ديگران را چنين آورده است:
اخبار و روايات مهدى (ع) به دليل كثرت راويانشان از محمد مصطفى (ص) به حد تواتر و استفاضه رسيده است. در اين روايات آمده كه مهدى (ع) از اهل بيت پيامبر است و هفت سال در زمين حكومت و زمين را پر از عدل و داد خواهد كرد و عيسى (ع) خروج مى كند و او را در قتل دجال يارى مى رساند. مهدى (ع) امام اين امت است و عيسى (ع) در همه دوران او پشت سر وى قرار دارد.[٦]
آنچه كه موجب ارتباط روايات تفسيرى فريقين با يكديگر مى شود، مسئله دجال است. مسئله دجال از مسايلى است كه شيعه و سنى آن را به عنوان يكى از علايم آخرالزمان بر شمرده اند و احاديث فراوانى در منابع فريقين وجود دارد كه كشته شدن دجال را به دست حضرت عيسى (ع) پس از فرود از آسمان در آخرالزمان نسبت مى دهند كه به بعضى از اين روايات در ذيل آيه ١٥٩ سوره نساء اشاره كرديم.
ظهور آيه مورد بحث نيز منافاتى با روايات نقل شده ندارد و آنها را تأييد مى كند.
پى نوشت ها:
[١]. طبرى، محمد بن جرير، جامع البيان، ج ٦، ص ٢٥، بيروت، دارالفكر، ١٤١٥ ق.
[٢]. همان، ج ٦، ص ٢٦.
[٣]. همان، ج ٦، ص ٢٩.
[٤]. سيوطى، جلال الدين عبدالرحمان، الدر المنثور، ج ٢، ص ٢٤١، دارالمعرفة، الطبعة الاولى، ١٣٦٥ ق.
[٥]. طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان، ج ٥، ص ١٤٤، همان.
[٦]. همان، ج ٥، ص ١٥٤.
[٧]. به تعدادى از اين روايات در مبحث «روايات نزول عيسى»- كه به زودى مى آيد- اشاره شده است.
[٨]. روايت مستفيض آن است كه تعداد روايان آن از سه نفر بيشتر باشد اما به حد تواتر نرسد.
[٩]. سنن ترمذى، ج ٥، ص ١٥٢، ب ٦، ح ٢٨٦٩.