ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣ - سرمقاله
اين منطقه مركزى، به سان چهارراهى، اروپا، آسيا، آفريقا و روسيه را از هم جدا مىكند. از غرب منطقه بيابانى صحرا و درياى مديترانه، از شمال درياى سياه و كوههاى قفقاز و رشتهكوههاى البرز و هندوكش، از شرق به جلگههاى هندوستان و از جنوب به اقيانوس هند محدود مىشود.
نكته قابل توجه اين است كه اتفاق و اتحاد كاملى درباره محدوده جغرافيايى خاورميانه وجود ندارد.
فهرست سنتى وزارتخارجه آمريكا، كشورهاى مراكش، الجزاير، تونس، ليبى، مصر، اسرائيل (فلسطين اشغالى)، سوريه، لبنان، اردن، ايران، عراق، يمن، و كشورهاى عضو شوراى همكارى را در اين محدوده جاى مىدهد. نويسندگان كتاب جغرافياى استراتژيك خاورميانه، به طور كلى، كليه كشورهايى را كه به طور مستقيم درگير مناقشات مهم منطقه هستند يعنى مناقشه اعراب و اسرائيل، مناقشه خليج فارس، حوزه درياى خزر و جنوب آسيا جزء خاورميانه به حساب مىآورند.
نويسندگان كتاب «جغرافياى استراتژيك خاورميانه»، جفرى كمپ و رابرت هاركاوى، ضمن بيان موقعيت خاورميانه مىنويسند:
به لحاظ تاريخى خاورميانه چهارراه پيوند دهنده امپراتورىها، دودمانها، فرهنگها و ارتشها در زمان صلح و جنگ كسانى بوده است كه راههاى دسترسى به سرزمينهاى حياتى و راههاى آبى تجارى را در اختيار داشته و اين نيروى قدرتمند را به كار برده و فرصتهاى چشمگيرى را تصاحب مىكردهاند، و اين در حالى است كه حدود ٧٠ درصد ذخائر ثابت شده جهانى نفت و بيش از ٤٠ درصد از منابع گاز طبيعى آن در داخل اين منطقه محصور شده است.
اگرچه فهرست كشورهايى كه در منطقه خاورميانه جاى داده شدهاند متفاوت است امّا، پوشيده نيست كه تمامى كشورهاى اسلامى در اين منطقه مهم واقع شدهاند.
نويسنده كتابى كه از آن نام بردم ضمن بيان حدّ و مرز اين منطقه و ذكر اهميت طبيعى هر يك از اضلاع شمالى و جنوبى و غربى و شرقى خاورميانه مىنويسد:
«بازرگانان، مسافران، جنگجويان و پادشاهان و تمامى آنهايى كه در پىدستيابى قدرت و ثروت در خاورميانه هستند به ناچار بايد در جستجوى راههايى براى غلبه بر موانع بىمانند جغرافيايى منطقه باشند. وضع ظاهرى خاورميانه يك عامل مهم تأثيرگذار بر طرحهاى دستيابى به قدرت است. حتى در عصر حاضر كه عصر موشكها و جنگافزارهاى جمعى است»
از نظر كسانى كه خاورميانه را مورد مطالعه استراتژيك قرار مىدهند، اين منطقه داراى مرزهاى زمينى و دريايى مستحكمى است كه راههاى غلبه بر تمامى جغرافياى منطقه را سخت و مسدود مىكند. منطقه «صحرا» با بزرگترين بيابانهاى جهان- بيش از ٥/ ٣ ميليون كيلومتر مربع- از سوى غرب به همان اندازه راه دستيابى و تسلط كامل بر خاورميانه را سخت كرده كه موانع طبيعى ارتفاعات البرز در شمال. چنان كه رشته كوههاى هندوكش قرنها همچون سدى در برابر آسياى مركزى عمل كرده است.
به جز موانع طبيعى مهمى كه منطقه خاورميانه را در خود گرفته، راههاى دريانوردى منطقه با دروازههاى مهم و استراتژيك خود بر اهميت آن افزوده است.
اين تنگههاى مهم عبارتند از:
تنگه جبلالطارق كه تمامى راههاى دريايى بين اقيانوس اطلس تا مديترانه غربى را در كنترل دارد.
كانال سوئز و كل شبه جزيره سينا در شرق مديترانه در كنار خليج سوئز و عقبه كه اهميت بسيار جدى استراتژيك دارند و بخش عمدهاى از آب هاى استراتژيك را در خود گرفتهاند. اين كانال، دروازه اصلى اروپا و شبهقاره هند است.
تنگه باب المندب، در محلّ تلاقى درياى سرخ و خليج عدن واقع شده كه باريكترين قسمت آن ١٥ مايل طول دارد و از شاخ آفريقا تا بخش شبه جزيره عربستان امتداد دارد. با كنترل اين تنگه مىتوان راههاى دسترسى به درياى سرخ و كانال سوئز را بست، اين تنگه دومين دروازه بزرگ دريايى است.
تنگه هرمز، ايران را از شبه جزيره عربستان جدا