مقاله حاضر به بررسى آياتى از قرآن كريم پرداخته است كه دو فرقه شيعه و سنى در ذيل آنها رواياتى تفسيرى درباره امام مهدى (ع) نقل كرده اند. اين آيات كه تعدادشان بالغ بر هشت آيه است به ترتيب از ابتدا تا انتهاى قرآن به صورت ذيل بررسى شده اند:

ابتدا روايات تفسيرى فريقين در ذيل هشت آيه كه مجموعاً ٤٤ روايت از شيعه و ٦٥ روايت از اهل سنت مى باشد به صورت دسته بندى نقل شده و سپس به بررسى مقارنه اى و تطبيقى اين روايات از نظر محتوا و سند پرداخته شده است.

لازم به ذكر است كه به دليل اختصار از ذكر متن عربى روايات و سند آنها خوددارى شده است.

در قسمت اول اين مقاله پس از بيان مقدمه اى در زمينه تبيين موضوع و آشنايى با اصطلاحاتى چون تفسير و تأويل، به بررسى روايات تفسيرى ذيل آيه ٦٩ سوره نساء پرداخته شد و رواياتى كه در مصادر شيعى در اين زمينه نقل شده است، بررسى شد. در اين قسمت ابتدا روايات تفسيرى سنى در ذيل آيه ياد شده، و در ادامه ساير آيات مرتبط با موعود قرآن بررسى خواهد شد.

روايات تفسيرى اهل سنت‌

رواياتى كه در منابع روايى اهل سنت در ذيل آيه ١٥٩ سوره نساء آمده، چهار دسته هستند:

دسته يكم، ايمان همه اهل كتاب به عيسى (ع) پس از نزول وى از آسمان: در اين دسته از روايات، ضمير «به» و «قبل موته» هر دو، به حضرت عيسى (ع) برمى گردد. طبق اين تفسير، حضرت عيسى (ع) هنوز زنده است و پس از فرود آمدن از آسمان در آخرالزمان، همه اهل كتاب اعم از يهودى و مسيحى به او ايمان مى آورند. طبرى در تفسيرش شانزده روايت از صحابه و تابعين نقل كرده كه آيه شريفه مورد بحث را به اين صورت تفسير كرده اند. روايت ذيل نمونه اى از آنهاست:

از ابن عباس روايت شده كه منظور از عبارت «قبل موته» در آيه شريفه‌ «وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ»، قبل از مرگ عيسى بن مريم (ع) است.[١]

دسته دوم، ايمان همه اهل كتاب به عيسى (ع) در لحظه مرگ: در اين روايات، ضمير «به» به حضرت عيسى (ع) و ضمير «قبل موته» به اهل كتاب برمى گردد. بر طبق اين تفسير، همه يهوديان و مسيحيان در هنگام مرگ، با كنار رفتن پرده ها، حقايق را درك كرده و به حقانيت حضرت عيسى (ع) پى مى برند، ولى ايمان در آن لحظه براى آنان هيچ ثمره اى ندارد. هجده روايت در تفسير طبرى از صحابه و تابعين نقل شده كه آيه مذكور را چنين تفسير كرده اند. يكى از اين روايات چنين است:

از ابن عباس روايت شده كه منظور از آيه شريفه‌ «وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ ...» اين است كه: هيچ يهودى نمى ميرد تا اينكه به عيسى (ع) ايمان بياورد.[٢]

دسته سوم، ايمان همه اهل كتاب به رسول خدا (ص) در لحظه مرگ: در اين روايات، ضمير «به» به رسول‌