ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٢ - منتظران دروغين

در اين آيه به چهار مطلب اشاره شده است:

١. تحريف، كه در آيات فراوان ديگر نيز بدان پرداخته شده است. اما تحريفى كه در اينجا سخن از آن است به قرينه ادامه آيه، لفظى است نه معنوى.[١]

٢. يهوديان به جاى آن كه در برابر دستورهاى الهى و گفتار پيامبر اكرم (ص) بگويند: «شنيديم و عمل مى كنيم» مى گفتند: «شنيديم و مخالفت مى كنيم» كه نشانه بى ادبى و گستاخى آنان است.

٣. عرب هنگام گفت وگو به مخاطب خود مى گويد: «إسمع أسمَعَك الله»؛ يعنى بشنو كه خدا تو را شنوا قرار دهد. اما يهوديان معاصر پيامبر (ص) به آن حضرت مى گفتند: «اسْمَعْغَيْرَ مُسْمَعٍ» يعنى «بشنو كه ناشنوا باشى.»

٤. ياران پيامبر (ص) هنگام گفت وگو با آن حضرت با شنيدن سخنان او مى گفتند: «راعنا» يعنى ما را رعايت كن و تأمل نما تا سخنانت را به دل بسپاريم يا بنويسيم يا ... ليكن جهودان، اين واژه را دستاويزى براى تمسخر قرار داده و «راعنا» را به معناى «ما را تحميق كن» استفاده مى كردند؛ يعنى مصدر آن را «رعونت» در نظر مى گرفتند كه به معناى كودنى است. شيخ طوسى از امام باقر (ع) روايت كرده كه اين كلمه در زبان عبرى دشنام و ناسزا است.[٢] برخى از مفسران هم گفته اند يهود به جاى «راعنا»، «راعينا» مى گفت كه به معناى چوپان است.[٣] خداى متعال همان گونه كه به مسلمانان فرمود: اين كلمه را به كار نبرند و به جاى آن «انظرنا» كه همان مفهوم (مهلت بده) را دارد،[٤] استفاده كنند؛ به يهوديان هم مى فرمايد اگر اين واژه را به كار بريد به نفع شماست. ابن اسحاق، گوينده اين واژه تمسخرآميز را يكى از بزرگان يهود به نام رفاعة بن زيد ذكر كرده است.[٥]

مورد ديگرى كه با موضوع استهزا تناسب دارد گفتن كلمه «سام»[٦] به جاى كلمه «سلام» است. مفسران مراد از كسانى را كه در آيه هشتم سوره مجادله‌[٧] به آنان اشاره شده، جهودان دانسته و گفته اند:

آنان به جاى سلام كه تحيت مورد نظر خداست، به پيامبر (ص) «سام» مى گفتند به طورى كه ديگران تصور كنند كه سلام مى دهند اما آن حضرت متوجه اين مطلب بود و پاسخ آنان را فقط با «عليكم» مى گفت‌[٨]

با آن كه مفسران، شأن نزول اين بخش از آيه را يهود دانسته اند؛ علامه طباطبايى شمول آن درباره اين گروه را داراى خفا دانسته و سياق آيات را منطبق با منافقان و بيماردلان دانسته است.[٩]

حقيقت اين است كه آيه چندان تناسبى با يهود ندارد و با منافقان بيشتر تطبيق مى كند؛ به خصوص كه در روايات، واژه «سام» از قول آنان نيز نقل شده است.[١٠] در عين حال به نظر مى رسد يهوديان نيز چنين برخوردى با رسول خدا (ص) داشته اند، گرچه اين آيه آنان را در نظر نداشته باشد. بخارى و مسلم بابى را درباره سلام كردن اهل كتاب گشوده و در آن احاديثى را آورده اند كه پيامبر (ص) فرموده است به يهود سلام نكنيد و جواب سلام آن ها را با «عليكم» بدهيد، چون از واژه «سام» استفاده مى كنند.[١١] به همين جهت است كه طبرسى، شأن نزول آيه را، هر دو گروه (يهود و منافقان) دانسته است.[١٢] يهودى بودن برخى از منافقان كه قبلًا توضيح داده شد، نيز مى تواند اين نظريه را تأييد كند. اين احتمال هم هست كه واژه «سام» را يهوديان گفته اند و منافقان از كلمه ديگرى براى تحيت استفاده مى كرده اند. چنان كه در تفسير منسوب به على بن ابراهيم آمده است كه منافقان مى گفتند: «أنعم صَباحاً» (صبح به خير) كه سلام اهل جاهليت به شمار مى رفت.[١٣]

به طور كلى، اهل كتاب و به خصوص يهوديان، رفتارهاى تمسخرآميز زيادى نسبت به مسلمانان داشته اند. در آيه ٥٧ سوره مائده به اين موضوع اشاره شده و فرموده است:

با اهل كتاب و كافرانى كه دين شما را مسخره مى كنند و به بازى مى گيرند، دوستى نكنيد.

سپس در آيه بعدى، نمونه اى از استهزاى آنان به هنگام اذان را، بيان كرده است. مصداق آيه نخست، رفاعة بن زيد و سويد بن حارث، دو تن از يهوديان دانسته شده و آيه دوم را هم مربوط به اهل كتاب دانسته اند.[١٤] روشن است كه مراد از اهل كتاب در قرآن، به خصوص آياتى از اين قبيل كه مسلمانان را از دوستى با آنان نهى كرده، جز يهوديان نخواهند بود، زيرا مسيحيان ارتباطى با مسلمانان‌