بسيارى از ما نسبت به كم و كيف و لوازم اين معرفت چندان آگاه نباشيم و به درستى ندانيم كه ما چه شناخت تفصيلى بايد نسبت به امام عصر خود داشته باشيم، و اين هرگز براى كسانى كه همه افتخار خود را درپذيرش امامان معصوم و اعتقاد به امام عصر (ع) مى‌دانند زيبنده نيست. از اين رو لازم است كه همه ما در حد توان و درك خود براى رسيدن به سطحى قابل قبول از شناخت و معرفت امام تلاش كرده و معرفت اجمالى خود را به معرفت تفصيلى تبديل كنيم.

دانشوران بزرگ شيعه از ديرباز با درك عميقى كه نسبت به اهميت و جايگاه موضوع امامت در مجموع معارف اسلامى داشتند، براى تبيين ابعاد مختلف اين موضوع، به ويژه خصايص و ويژگى‌هاى امامان معصوم تلاش فراوانى نموده و با بهره‌گيرى از منابع متقنى كه در اختيار داشتند، به توضيح و تشريح موضوع ياد شده پرداختند، كه كتاب‌هاى ارزشمند اين عالمان پرهيزكار شاهدى بر اين مدعاست.

يكى از كتاب‌هاى گرانسنگى كه درآن ابعاد مختلف معرفت امام (ع) به طور نسبتاً كامل و در عين حال به اختصار بيان شده، كتاب الهداية [فى الاصول و الفروع‌]، اثر محدث و فقيه بزرگ شيعه شيخ صدوق (ره) است. اين عالم فرزانه در «باب الإمامه» از كتاب خود پس از بيان مبانى امامت و اصول اعتقاد شيعه در اين زمينه، به موضوع معرفت امامان پرداخته و در ذيل بابى با عنوان «باب شناخت امامانى كه پس از پيامبر (ص) حجت بر مردم هستند» به تفصيل در اين زمينه سخن گفته است.

در اين مقال به بررسى محتواى باب ياد شده از كتاب الهدايه پرداخته و نكاتى را كه نويسنده كتاب، دانستن آنها را در باب معرفت امام (ع) لازم و واجب دانسته، بررسى مى‌كنيم.

١. اعتقاد به امامان دوازده‌گانه‌

شيخ صدوق (ره) در آغاز اين باب به اصل موضوع اعتقاد به امامان دوزاده‌گانه پرداخته، مى‌نويسد:

[بر هر مسلمان‌] واجب است كه معتقد باشد حجت‌هاى خدا- عزّوجلّ- بر آفريدگانش پس از پيامبر او محمد (ص) امامان دوازده‌گانه هستند كه نخستين آنها امير مؤمنان على، زاده ابى‌طالب است و سپس حسن، سپس حسين، سپس على زاده حسين، سپس محمد زاده على، سپس جعفر زاده محمد، سپس موسى زاده جعفر، سپس رضا، على فرزند موسى، سپس محمد فرزند على، سپس على فرزند محمد، سپس حسن فرزند على، سپس على فرزند محمد، سپس حسن فرزند على و سپس حجت قائم، صاحب زمان، خليفه خدا در زمين كه صلوات خدا بر همه آنها باد ....[١]

موضوع امامت امامان دوازده‌گانه از عصر پيامبر (ص) به دفعات از سوى آن حضرت مورد تأكيد قرار گرفته و ايشان در شرايط و موقعيت‌هاى مختلف اين موضوع را به مردم گوشزد مى‌كردند. در منابع روايى شيعه و سنى نيز روايات فراوانى از آن حضرت نقل شده كه در آنها اين موضوع به صراحت بيان شده است.

در اينجا براى روشن‌تر شدن موضوع برخى از رواياتى را كه از طريق شيعه و سنى در اين زمينه نقل شده، بررسى مى‌كنيم:

الف) روايات سنى:

محدثان بزرگ اهل سنت در جوامع روايى خود، روايات مربوط به دوازده خليفه يا جانشين رسول خدا (ص) را نقل كرده‌اند، كه برخى از آنها به قرار زير است:

سليمان بن داود معروف به ابوداود طياسى (م ٢٠٤ ق) در مسند خود از «جابربن سمره» چنين نقل مى‌كند:

از رسول خدا (ص) شنيدم كه مى‌فرمود:

إنّ الإسلام لايزال عزيزاً إلى اثنى عشر خليفة.

اسلام پيوسته عزيز است تا دوازده خليفه [بيايند].

آنگاه سخنى فرمود كه من آن را نفهميدم اين بود كه از پدرم پرسيدم: پيامبر خدا چه فرمود؟ او گفت: فرمود:

كلهم من قريش.

همه آنها از قريش هستند.[٢]

اسماعيل بن ابراهيم جعفى معروف به بخارى (م ٢٥٦ ق.) نيز در صحيح خود روايت ياد شده را با تفاوت اندكى نقل مى‌كند.[٣]

احمدبن حنبل (م ٢٤١ ق) نيز از «جابربن سمره» نقل مى كند كه پيامبر خدا (ص) فرمود:

لايزال الدين قائماً حتى يكون اثناعشر خليفة من قريش.[٤]

اين دين پيوسته پابرجاست تا اينكه دوازده خليفه از قريش بيايند.

او همچنين در مسند خود از «مسروق» چنين روايت مى‌كند:

نزد عبدالله بن مسعود نشسته بوديم، در حالى كه او قرآن مى‌خواند مردى به او گفت: اى ابوعبدالرحمن! آيا از رسول خدا (ص) پرسيديد كه اين امت چند خليفه خواهد داشت؟ عبدالله گفت: از زمانى كه به عراق آمده‌ام، كسى جز تو اين سؤال را از من نكرده است. سپس گفت: آرى، از پيامبر خدا (ص) پرسيدم، فرمود:

اثناعشر، كعدة نقباء بنى‌اسرائيل.[٥]

دوازده نفر به تعداد نقباى بنى‌اسرائيل.[٦]

مسلم‌بن حجاج (م ٢٦١ ق.) نيز در صحيح خود روايت زير را نقل مى‌كند:

و لايزال الدين قائماً حتى تقوم الساعة، أو يكون اثناعشر خليفة كلّهم من قريش.[٧]