ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦٦ - بهائيت در ايران
ايدئولوژى تشيع شكل گرفته است. به گمان ما قدرتهاى استعمارى از اين فرقه ها براى شكستن كيان يا اقتدار ملى ايران استفاده نموده اند. به عبارت ديگر فرضيه ما در اين تحقيق اين است كه از اين جنبش يا سلسله جنبشها در ايران براى شكستن كيان يا اقتدار ملى، كه از زمان صفويه حول محور تشيع سامان يافته است استفاده شده و همواره در اين راستا ايفاى نقش نموده اند. در بخش نظريات به تفصيل در مورد اين فرضيه سخن خواهيم گفت.
نويسنده ساختار كلى كتاب ياد شده را در پيشگفتار چنين توضيح مى دهد:
در پيگيرى سؤال و فرضيه تحقيق به بهره ها و فصلهاى زير خواهيم پرداخت. كل تحقيق را در سه بهره، هفت فصل و يك نتيجه گيرى ارائه خواهيم نمود. بهره اول تحت عنوان كليات شامل مقدمه كه ضرورت تحقيق، هدف از تحقيق، سؤال اصلى و فرضيه تحقيق را ارائه خواهد داد. قسمت دوم اين بهره به بيان نظريات به كار گرفته شده مى پردازد. در اين قسمت نظريه نويسنده در مورد جنبشهاى اجتماعى و برداشت نوى از وضعيت اقتدار در ايران ارائه خواهد شد. قسمت سوم اين بهره به روش تحقيق و سپس به بررسى پيشينه تحقيق خواهد پرداخت. در قسمت روش تحقيق نظر نويسنده درباره استفاده از منابع تاريخى در رشته جامعه شناسى تاريخى ارائه خواهد شد و در قسمت پيشينه تحقيق، نوآورى تحقيق حاضر نسبت به تحليلهاى ارائه شده تاكنون، شرح داده خواهد شد.
در بهره دوم به علل پيدايش بهائيگرى مى پردازيم و ايدئولوژى آن را تشريح مى كنيم. اين بهره شامل سه فصل است كه به ترتيب زمينه اجتماعى، ايدئولوژى و كنشگران بهائيت را مورد توجه قرار خواهد داد. به اين ترتيب درخواهيم يافت كه اين جنبش چرا ايجاد شده، چه مى گويد و چه كسانى آن را به راه انداخته اند؟ علل اقبال و يا ادبار مردم به آنان و حمايتهايى كه از جانب كشورهاى بيگانه از آنان صورت گرفته است، نيز در اين فصول تشريح خواهد شد. به عبارت ديگر اين بهره عهده دار بيان «چرايى» اين جنبش است.
در بهره سوم به عملكرد اين جنبش در ايران و به عبارت ديگر به «چگونگى» وقوع آن مى پردازيم. در اين بهره، سير وقايع بهائيگرى قبل و بعد از انقلاب اسلامى را ارائه مى كنيم و موضعگيرى آنان را در چهار فصل دوره قاجار، انقلاب مشروطه، عصر پهلوى و بعد از انقلاب اسلامى تشريح خواهيم كرد. در اين بهره موضع بهائيان نسبت به انقلاب اسلامى، تعامل انقلاب اسلامى با آنان و جايگاه كنونى آنان بررسى خواهد شد. در پايان اين بهره پاسخ به فرضيه يا نظريه تحقيق و نتيجه گيرى ارائه خواهد شد.
در پايان معرفى اين كتاب توجه شما را به گفت وگوى مختصرى كه با نويسنده آن داشته ايم جلب مى كنيم.
به نظر شما زمينه ها، عوامل و مراحل شكل گيرى جريان بهائيت در ايران چه بود؟
بسيارى را باور بر اين است كه علت ظهور بهائيت فقر و مشكلات اقتصادى بعد از ورشكستگى در جنگهاى ايران و روس بود. اما عقيده بنده بر اين است كه بيشتر علل سياسى و فرهنگى عامل پيدايش بابيت و بهائيت بوده است. شكست در جنگهاى ايران و روس، شكاف عميقى بين دولت و ملت به واسطه جدا شدن روحانيت از دولت فتحعلى شاه ايجاد نمود. اين جدائى تا آخر دوره قاجار دوام داشت و نهضت تنباكو و بعد از آن، انقلاب مشروطه را رقم زد. با جدا شدن روحانيت و ملت از دولت، دربار تحت سيطره روسها و رقيب ديرين آنان، انگليسها، درآمد. اما ملت اقتدار خويش را حفظ نمود و با كشتن «گريبايدف» نشان داد كه ترس و واهمه اى از روسها ندارد. از همينجا بود كه روسها به فكر شكستن اقتدار ملت افتادند. به تشخيص درست آنان، نقطه قوت ملت ايران پيروى از نايب امام زمان (عج) بود. بنابراين اگر مى توانستند در اعتقاد به آن امام همام شك و ترديد ايجاد كنند مى توانستند كمر ملت را بشكنند. از اين رو به فكر فرقه سازى پيرامون انديشه مهدويت افتادند.
فرقه شيخيه به علت پيشرفتى كه در آغاز دوره قاجار در حوزه هاى علميه ايجاد شد و روش اصوليين بر شيوه اجتهادى اخباريين غلبه نمود، شكل گرفت. اصوليين با استفاده از روش تعليم داده شده توسط امام جعفر صادق (ع) توانستند شيوه استخراج احكام مربوط به مسائل جديد و مستحدثه را به خوبى بيابند و پى بگيرند. شيخى هاى اخبارى مسلك براى عقب نماندن در داشتن پاسخ براى مسائل جديد به خيالات متوسل شدند و طرح ايجاد ارتباط با معصومين در خواب و رويا و غيره را مطرح نمودند. اين شيوه كه به عقيده آنان با استناد به تقوى و تهذيب نفس، ركن رابع عملى مى شد؛ راه را براى ادعاهاى اتصال به معصومين باز نمود و نسل سوم ركن رابع به تحريك و حمايت روسها ادعاى ارتباط با امام زمان (ع) نمود. به اين ترتيب «سيدعلى محمد باب» خود را باب امام زمان (ع) قلمداد كرد. پس از اين ادعا پيروان او در يك گردهمائى در دشت «به