ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٤٥ - از سازمان وكالت تا فقاهت
رحلت سومين سفير، «ابوالحسن على بن محمد سمرى» به عنوان چهارمين و آخرين نايب حضرت حجت (ع) بر مسند نيابت خاصه تكيه زد و با رحلت او به سال ٣٢٩ ق. و صدور توقيع معروف ناحيه مقدسه خطاب به وى، او از تعيين جانشين براى خود منع شده و آغاز غيبت كبرى (غيبت تامه) اعلام شد.[١]
با شروع غيبت كبرى، «سازمان وكالت» پس از حدود دو قرن فعاليت، به كار خود پايان داد و وظايف آن به صورت ديگرى، توسط فقهاى شيعه در دوران غيبت كبرى ادامه يافت؛ از اين رو، مى توان «سازمان فقاهت» را جانشين «سازمان وكالت» قلمداد نمود.
در پايان اين مبحث، مناسب است به نامهاى تعدادى از وكلا و نمايندگان برجسته امامان شيعه (ع) در دوران پيش از غيبت صغرى، و در عصر غيبت صغرى، اشاره كنيم:
١. معلى بن خنيس (وكيل امام صادق (ع))؛
٢. نصر بن قابوس لخمى (وكيل امام صادق (ع))؛
٣. مفضل بن عمر جعفى (وكيل امام صادق و كاظم (ع))؛
٤. عبدالله بن جندب بجلى (وكيل امام كاظم (ع))؛
٥. عبدالرحمن بن حجاج (وكيل امام صادق و امام كاظم و امام رضا و امام جواد (ع))؛
٦. يونس بن يعقوب بجلى (وكيل امام رضا (ع))؛
٧. عبدالعزيز بن مهتدى (وكيل امام رضا (ع))؛
٨. صفوان بن يحيى بجلى (وكيل امام رضا (ع))؛
٩. على بن مهزيار اهوازى (وكيل امام رضا و جواد (ع))؛
١٠. ابراهيم بن مهزيار اهوازى (وكيل امام جواد و امام هادى و امام عسكرى (ع))؛
١١. زكريا بن آدم قمى (وكيل امام رضا و امام جواد (ع))؛
١٢. ابراهيم بن محمد بن يحيى همدانى (وكيل امام هادى و امام عسكرى (ع))؛
١٣. هارون بن عمران همدانى (وكيل ناحيه مقدسه)؛
١٤. داود بن قاسم جعفرى (وكيل امام هادى و عسكرى (ع))؛
١٥. على بن جعفر همائى (وكيل امام هادى (ع))؛
١٦. ايوب بن نوح بن دراج نخعى (وكيل امام هادى (ع))؛
١٧. احمد بن اسحاق اشعرى قمى (وكيل امام هادى و عسكرى و ناحيه مقدسه (ع))؛
١٨. حاجز بن يزيد وشاء (وكيل ناحيه مقدسه (ع))؛
١٩. محمد بن احمد بن حماد مروزى محمودى (وكيل ناحيه مقدسه (ع))؛
٢٠. محمد بن شاذان نيشابورى (وكيل ناحيه مقدسه)؛
٢١. محمد بن احمد بن جعفر قمى قطان (وكيل ناحيه مقدسه (ع))؛
٢٢. احمد بن متيل قمى (وكيل ناحيه مقدسه (ع)).
پى نوشتها:
[١]. ابو جعفر محمد بن حسن طوسى، كتاب الغيبة، بيروت، دارالكتاب الاسلامى، ١٤١٢ ق، ص ٢٠٩.
[٢]. درباره موارد فوق به عنوان نمونه، به منابع زير مراجعه شود:
همان، ص ٢١٦ و ...؛ همو، اختيار معرفة الرجال، تصحيح حسن مصطفوى، دانشگاه مشهد، ١٣٤٨ ش، ص ٥٢٤ و ٥٢٥ و ٥١٣ و ...؛ ابوجعفر محمد بن على بن بابويه قمى (شيخ صدوق)، كمال الدين و تمام النعمة، تصحيح على اكبر غفارى، قم، انتشارات جامعه مدرسين، ١٤١٦ ق، ص ٤٨٧ و ...؛ حسن بن محمد بن حسن قمى، تاريخ قم، ترجمه حسن بن على قمى، تهران، نشر مجلس، ١٣١٣ ش، ص ٢١١.
[٣]. ر. ك. اختيار معرفة الرجال، ص ٦٠٧ و ٦٠٣؛ محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، تصحيح على اكبر غفارى، قم، دارالكتب الاسلامية، ج ١، ص ٥٠٠ و ٥٢٥؛ قطب راوندى، الخرائج والجرائح، تصحيح و تحقيق مؤسسه امام مهدى، قم، ج ٢، ص ٦٨٢.
[٤]. ر. ك. مجله علمى، تخصصى «معرفت»، س ١١، ش ٥٢، مقاله «نگاهى به انحرافات برخى از كارگزاران ائمه اطهار (ع)»، محمد رضا جبارى.
[٥]. ر. ك: شيخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ص ٤٧٨.
[٦]. ر. ك: مولى محمد باقر مجلسى، بحارالانوار، تهران، ١٣٧٦ به بعد، ج ٥١، ص ٣٠٠.
[٧]. ر. ك: شيخ طوسى، كتاب الغيبة بيروت، نشر دار الكتاب الاسلامى، ١٤١٢ ق، ص ٢١٥ تا ٢٤٣.