ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٣ - تاريخچه و مشخصات مسجد كوفه

ان مسجدكم هذا احد اربع المساجد التى اخترها الله عزوجل لاهلها ... ولياتين عليه زمان يكون مصلى المهدى من ولدى و مصلى كل مؤمن ...[١]

ابن نباته مى گويد روزى در مسجد كوفه گرد حضرت اميرالمؤمنين (ع) جمع شده بوديم كه آن حضرت فرمودند: اى اهل كوفه! اين مسجد شما يكى از آن چهار مسجد است كه خداوند تبارك و تعالى آن را براى اهلش اختيار نموده است ... زمانى پيش مى آيد كه اين مسجد محل اقامه نماز فرزندم مهدى (ع) و همه مؤمنان خواهد شد.

اين روايت را روايت ديگرى از امام باقر (ع) تكميل مى كند. براساس روايت نقل شده از آن حضرت وقتى امام مهدى (ع) وارد كوفه مى شوند با استقبال گرم مردم روبرو مى گردند؛ همه به حكم حضرت گردن مى نهند و آنگاه حضرت وارد مسجد شده براى مردم خطبه مى خوانند و نقل است كه تجمع مردم به قدرى زياد خواهد بود كه وقتى از شوق ديدار امامشان بى اختيار گريه مى كنند سخنان حضرت به گوش كسانى كه دورتر از منبر هستند نخواهد رسيد، لذا در هفته دوم بعد از ورود امام (ع) به كوفه، مردم خطاب به حضرت مهدى (ع) مى گويند:

يا ابن رسول الله الصلاة خلفك تضاهى الصلاة خلف رسول الله (ص) والمسجد لايسعنا.

اى پسر رسول خدا! نماز در پشت سر شما خواندن همانند نماز خواندن در پشت سر رسول خدا (ص) است در حالى كه اين مسجد گنجايش اين همه جمعيت ندارد.

منظور مردم آن است كه حضرت تدبيرى بينديشند تا همه مردم توفيق حضور در نماز جماعت و جمعه را داشته باشند.

امام (ع) در پاسخ مى فرمايند: مسجدى براى شما خواهم ساخت كه گنجايش همه مردم را داشته باشد. در ادامه روايت آمده است:

فيخط مسجدا له الف باب يسع الناس عليه اصيص‌[٢]

طرح مسجد بزرگى را كه داراى هزار در است و همه مردم را در خود جاى مى دهد ارائه مى دهند.

نكته ديگرى كه در مورد مسجد كوفه در روايات به چشم مى خورد اين است كه آن حضرت مسجد كوفه را براى اصلاح قبله آن بازسازى خواهند كرد. على (ع) در اين زمينه مى فرمايند:

كانى انظر الى شيعتنا بمسجد الكوفه و قد ضربوا الفساطيط يعلمون الناس القرآن كما انزل اما ان قائمنا اذا قام كسره و سوى قبلته.[٣]

گوئى هم اكنون به شيعيان در مسجد كوفه مى نگرم كه خيمه ها برپا كرده اند و قرآن را آن گونه كه نازل شده است براى مردم آموزش مى دهند. قائم ما چون قيام كند آن مسجد را خراب و قبله آن را اصلاح خواهند نمود.

تاريخچه و مشخصات مسجد كوفه‌

به نوشته كتابهاى تاريخ، وقتى شهر كوفه اولين بار در سال ١٧ ق. به دستور عمربن خطاب و توسط سعد بن وقاص، فرمانده لشكر اسلام، به عنوان اردوگاه سربازان اسلام بنا گشت؛ سعد وقاص در مركز اين پايگاه نظامى در فضايى كوچك به شكل چهارگوش مسجدى بدون سقف را از چوب و نى تاسيس كرد كه البته بعدها براى در امان ماندن آن از خطر آتش سوزى اطراف آن را با ديوارهاى گلى محصور كردند و سالها بعد همين مسجد را زياد بن ابى سفيان حاكم معاويه به سبك ساختمان سازى مرسوم در بين ساسانيان تجديد بنا كرد ...[٤] ولى از مضمون روايات چنين برمى آيد كه سابقه اين مسجد بسيار قديمى تر از آن است كه در اسناد تاريخى ذكر شده است. به عنوان مثال از پيامبر اكرم (ص) نقل شده است كه آن حضرت فرمودند شبى كه مرا سير دادند تا مسجد اقصى (در جريان معراج) از مسجد كوفه گذشتيم؛ سوار براق بودم به محلى رسيديم كه جبرئيل گفت: يا محمد در اينجا پياده شو و نماز بخوان! وقتى در آنجا نماز به جاى آوردم از جبرئيل پرسيدم: اينجا كجاست؟ جبرئيل گفت: اينجا كوفان (كوفه) است و اين محل هم مسجد آنجاست. من تا كنون بيست مرتبه ديده ام كه اينجا خراب شده و دوباره تجديد بنا گشته است و فاصله بين هر خرابى و آبادى آن پانصد سال بوده است.[٥]

بنابر مضمون روايتى ديگر، روزى امام صادق (ع) به نزديكيهاى مسجد كوفه رسيدند و از مركب خود پياده شدند؛ وقتى علت پياده شدنشان را سؤال كردند آن حضرت فرمودند:

حد مسجد الكوفه آخر السراجين خطه آدم (ع) و انا اكره ان ادخله راكبا ...[٦].

محدوده مسجد كوفه آخر سراجين (نام محلى در نزديكى مسجد) است كه اين حد را حضرت آدم (ع) براى مسجد مشخص كرده است و من نمى پسندم كه سواره وارد اين محدود بشوم.

در ادامه روايت آمده است كه راوى مى پرسد: اگر محدوده مسجد كوفه آن است كه مى فرماييد پس چه چيز باعث تغيير آن شده است؟ حضرت در پاسخ مى فرمايند: اول امرى كه سبب تغيير آن شد توفان نوح بود بعدها هم اصحاب كسرى و سپس نعمان بن منذر و بعد هم زياد بن ابى سفيان تغييراتى در آن ايجاد كردند.

بر اين اساس معلوم مى شود كه اين مسجد شريف از زمان آدم ابوالبشر به عنوان محلى براى عبادت خداوند تبارك و تعالى مطرح بوده است؛ منتهى در طول تاريخ دستخوش تغيير و تحولاتى شده و در زمانهاى مختلف در تجديد بناها حدود محوطه مسجد تغيير پيدا كرده است. «شعبى» مى گويد: «مسجد كوفه شش جريب و شش قفيز است». ولى «زادانفروخ» گفته است: «مساحت مسجد كوفه نه جريب است».[٧] در بعضى از مآخذ وضعيت كنونى مسجد جامع كوفه چنين توصيف‌