منابع و مصادر بحث غيبت و مسائل مربوط به آن، از ديرزمانى پيش از ميلاد امام عصر (ع) تهيه و تدوين شده است. پيامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) در ضمن احاديث و اخبار خويش، به امامت دوازدهمين امام، غيبت ايشان، قيام ايشان، ملاحم‌[١] و فتنه هاى پيش از ظهور و نيز علايم ظهور ارشاد فرموده اند.

راويان احاديث در كتابهاى خويش اين اخبار و روايات را جمع آورى نمودند و بدين ترتيب اسناد مربوط به آن امام عظيم الشان را به دوره هاى پس از خود انتقال دادند.

متأسفانه بسيارى از اين مصادر اصلى و قديمى به دست ما نرسيده است و تنها بعضى از مضامين روايات و اسناد در كتابهاى دوره هاى بعد نقل شده، اما فهرستهاى تاليفات شيعه، نام اين مصادر و نويسندگان آنها را ثبت و ضبط كرده است.

از مهمترين فهرستهاى به جا مانده از آن دوران، كتاب «فهرست اسماء مصنفى الشيعه» است كه به «رجال نجاشى» شهرت يافته است. «ابوالعباس احمد بن على بن احمد بن عباس نجاشى» (٤٥٠- ٣٧٢ ق) از شاگردان شيخ مفيد و سيد مرتضى و همدرس شيخ طوسى بوده است. او نام مؤلفان شيعه تا آن عصر را در مجموعه اى كه اينك به نام «رجال نجاشى» شناخته مى شود، جمع آورى نمود.

از آنجا كه بسيارى از كتابهاى نامبرده در اين مجموعه، در حال حاضر موجود نيست، لكن شناخت آنها در بررسى مصادر كتابهاى دوره هاى بعد لازم است، لذا ما مصادر موضوع مورد نظر را از اين كتاب استخراج نموديم كه به نظر خوانندگان گرامى مى رسانيم.

تذكر دو نكته در اينجا لازم است. اول اينكه، كتابهاى موضوع مورد نظر كه توسط شيخ صدوق، شيخ مفيد، سيدمرتضى، شيخ طوسى و شيخ نعمانى نگاشته شده است از آن جهت كه اكثرا به دست ما رسيده است، به صورت جداگانه معرفى خواهند شد.

دوم اينكه، مصادرى كه در شماره پيشين معرفى شد از اين مجموعه استثنا شده است.

مصادر معرفى شده در رجال نجاشى و نويسندگان آنها عبارتند از:

١. ابراهيم بن الحكم بن ظهير الفزارى‌

وى كتابى به عنوان «كتاب الملاحم» نگاشته است.[٢]

٢. اسماعيل بن مهران بن ابى نصر سكونى‌

وى كه شخصى معتمد است، از اصحاب امام رضا (ع) شناخته شده است. او كتابى به عنوان «الملاحم» دارد.[٣]

٣. حسن بن على بن فضال‌

وى فطحى‌[٤] مذهب بوده است و در آخر عمر خويش به مذهب حق روى كرده است. وى را در امر حديث موثق دانسته اند. «كتاب ملاحم» نيز از جمله تاليفاتش ذكر شده است. وى به سال ٢٢٤ ق وفات يافته است.[٥]

٤. حسن بن محمدصفار

از استادان حديث و دانشمند موثق شيعه دوازده امامى بوده است. وى كتابى در «دلائل خروج القائم (ع)» و كتابى ديگر به عنوان «الملاحم» دارد.[٦]

٥. حسن بن على، الاطروش‌