«وَعَدَاللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى‌ لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ.»[١]

خداوند به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده‌اند، واده داد كه آنها را در زمين جانشين مى‌كند. همچنانكه پيشينيان آنها را جانشين كرد و دينى را كه براى آنها پسنديده است، استوار مى‌سازد و ترسشان را به امنيت تبديل مى‌كند. آنها تنها مرا عبادت مى‌كنند و براى من هيچ شريكى قرار نمى‌دهند و كسانى كه بعد از اين كافر شوند، از فاسقان هستند.

پيام اين آيه پيروزى نهايى مؤمنان و صالحان و به حكومت رسيدن آنهاست و در سايه اين حكومت، دين ثابت و برقرار مى‌ماند، ترس و واهمه جاى خود را به امنيت و آرامش مى‌دهد و مردم خدا را مى‌پرستند و شرك به طور مطلق از جامعه رخت برمى‌بندد.

١. زمان و شأن نزول اين آيه‌

پس از ١٣ سال تبليغ و دعوت پيامبر اسلام به توحيد و يگانه پرستى و تحمل آزار و شكنجه‌هاى قريش بالاخره مسلمانان مجبور به هجرت شدند و مردم مدينه با آغوش باز از پيامبر اسلام و ساير مسلمانان استقبلا نمودند و حكومت نوپاى اسلامى در آنجا تشكيل شد. امّا در منطقه پهناور جزيرة العرب تنها مردم مسلمان مدينه از آيين رسمى عرب كه همان بت‌پرستى است، سرپيچى كرده و حكومت مستقلى تشكيل داده بودند. كارى كه بالقوه براى آنها خطر آفرين بود و به همين دليل همه اعراب يكزبان كمر به نابودى اين دين بسته بودند.

در اين موقعيت وظيفه مسلمين چه بود؟ آيا جز اين بود كه بايد هر لحظه در انتظار حمله دشمن سلاح از خود دور نكرده و آماده دفاع مى‌شدند؟

در شأن نزول اين آيه از فريقين (با كمى اختلاف) نقل شده است كه مسلمانان بعد از هجرت، ناچار بودند كه اسلحه را از خود دور نكنند و شب را با سلاح بخوابند و صبح نيز با سلاح برخيزند. اين موضوع آنها را به شدّت ناراحت و خسته كرده بود.

روزى يكى از اصحاب از پيامبك (ص) پرسيد: يا رسول الله! آيا هميشه ما بايد اينگونه در حال خوف و ترس زندگى كنيم؟ آيا روزى نمى‌رسد كه در امنيت به سر بريم و سلاح را از خود دور كنيم؟ پيامبر اسلام در چنين موقعيتى، مژده تحقّق چنين روزى را داد و اين آيه نازلا شد.

٢. حكومت صالحان موعود الهى‌

اين آيه شريفه مهم‌ترين پيامبش اين است كه بيان مى‌كند اينگونه نيست كه هميشه ظالمان و ستمكاران بر جامه حكومت كنند (بلكه اينها چون باطل رفتنى هستند) و با قاطعيت تمام وعده به حكومت رسيدن گروهى را مى‌دهد كه دو صفت در آنها وجود دارد:

١. ايمان به خدا دارند؛

٢. عمل صالح انجام مى‌دهند.

قرآن در سايه حكومت اينها