دررنخستين شماره مجله «موعود» درباره امكان تشرف به پيشگاه مقدس كعبه مقصود و قبله موعود، حضرت بقية الله ارواحنا فداه بتفصيل سخن گفتيم و متن گفتار بيش از ده تن از فقهاى نامدار شيعه را در طول يكهزارسال به ترتيب تسلسل زمانى بيان كرديم كه همگى به جواز آن بصراحت فتوا داده بودند.

تنها مطلب مهمى كه لازم است در اين رابطه مورد بحث و بررسى قرار گيرد، توقيع شريفى است كه شيخ صدوق قدس سره آن را در كتاب ارزشمند: «كمال الدين» از شخصى به نام «حسن بن احمد مكتب» از «على بن محمد سمرى» روايت كرده، كه در فرازى از آن آمده است:

«آگاه باشيد كه هر كس پيش از خروج سفيانى و صيحه آسمانى ادعاى مشاهده كند دروغگو و تهمت پيشه است.»[١]

در شماره پيشين، متن كامل اين توقيع شريف را از شيخ صدوق آورديم، آنگاه ديگر منابع روايى و حديثى شيعه را در طول ده قرن گذشته مورد بررسى قرار داديم.

از بررسى اين منابع به اين نتيجه رسيديم كه اين توقيع را منحصرا شيخ صدوق از «حسن بن احمد مكتب» روايت كرده، سند ديگر و طريق ديگرى براى آن ادعا نشده است.

اين توقيع شريف از اين نظر كه با وسايط كمترى به امام (ع) مى رسد در اصطلاح علماى دراية الحديث به آن «عالى» مى گويند،[٢] زيرا تنها با سه واسطه به امام (ع) مى رسد.

از نظر روات نيز، دو تن از آنها در سطح اعلاى وثاقت قرار دارند:

١. على بن محمد سمرى (م ١٥ شعبان ٣٢٠ ق)[٣] چهارمين نائب خاص حضرت بقية الله ارواحنافداه، كه وثاقت و جلالت قدرش بالاتر از آن است كه نيازى به بحث و نقل اقوال رجاليون باشد.[٤]

٢. محمد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه، مشهور به «شيخ صدوق» (م ٣٨١ ق) كه شاگردش شيخ طوسى پس از آنكه او را به جلالت قدر، وسعت علم، بصيرت در رجال و قدرت نقادى در اخبار مى ستايد مى فرمايد: «در ميان قمى ها نظير او در حفظ و كثرت علم ديده نشده.»[٥]

تنها موردى كه از روات توقيع، احتياج به بحث و كنكاش دارد، واسطه بين شيخ صدوق و سمرى است و او «حسن بن احمد مكتب» است.

معيار براى شناخت روات و تشخيص ميزان قوت و ضعف آنها چهار منبع اصلى است:

١. رجال نجاشى‌

٢. رجال كشى‌

٣. رجال شيخ طوسى‌

٤. فهرست شيخ طوسى‌

در اين چهار منبع اصلى «حسن بن احمد مكتب» نيامده است، لذا ناگزير شديم به ديگر كتب رجال و تراجم مراجعه كنيم، و اينك فهرست منابعى كه به آنها مراجعه كرديم:

١. اعيان الشيعه، سيدمحسن عاملى‌

٢. ايضاح الاشتباه، علامه حلى‌

٣. بهجة الامال، مرحوم عليارى‌

٤. تحرير طاووسى، سيدابن طاووس‌

٥. تنقيح المقال، علامه مامقانى‌

٦. جامع الرواة، اردبيلى‌

٧. الجامع فى الرجال، حاج شيخ موسى زنجانى‌

٨. رجال ابن داود

٩. رجال علامه بحرالعلوم‌

١٠. رجال علامه حلى‌

١١. رجال علامه مجلسى‌

١٢. روضات الجنات، چهارسوقى‌

١٣. رياض العلماء، افندى‌

١٤. ريحانه الادب، مدرس‌

١٥. معارف الرجال، حرزالدين‌

١٦. معالم العلماء، ابن شهر اشوب‌

١٧. منتهى المقال، حائرى‌

١٨. نضد الايضاح، فيض كاشانى‌

١٩. نقدالرجال، تفرشى‌

٢٠. هدية الاحباب، فوائد رضويه و الكنى و الالقاب محدث قمى و ...

در هيچ كدام از منابع يادشده‌