ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٦ - رجعت (قسمت سوم)

اهل سنت در مورد سخن خداوند (متعال) كه مى فرمايد: «روزى كه از هر امتى گروهى را محشور مى كنيم» مى پندارند كه منظور، روز قيامت است. امام فرمودند: آيا اينچنين است كه خداوند در روز قيامت از هر امتى گروهى را محشور و بقيه را رها مى كند؟ چنين نيست. بلكه منظور آيه از حشر گروهى از هر امتى، در روز رجعت است و آيه قيامت آن است كه حق تعالى مى فرمايد: «همه را محشور مى كنيم و از كسى چشم پوشى نمى كنيم.»

پرسش مأمون‌

يكى از ويژگيهاى عصر امام رضا (ع)، تشكيل مناظرات و طرح سؤالاتى از طرف مامون در مباحث مختلف اسلامى بود. وى مى خواست با طرح اينگونه مناظرات و سؤالات مختلف امام را تضعيف كند. خود مامون كه تا حدودى از علم و دانش بهره اى داشت، پيوسته سؤالات مختلفى را مطرح مى كرد و حضرت پاسخ مى دادند. يكى از آن پرسشها در مورد رجعت است. حسن بن جهم گويد: روزى مامون به امام رضا (ع) عرضه داشت:

«يا اباالحسن ما تقول فى الرجعة؟ فقال (ع): انهاالحق، قد كانت فى الامم السالفة و نطق بهاالقرآن و قدقال رسول الله (ص): يكون فى هذه الامة كل ما كان فى الامم السالفة حذوالنعل بالنعل والقذة بالقذة.»[١]

اى اباالحسن نظر شما در مورد رجعت چيست؟ حضرت فرمودند: اعتقاد صحيحى است و اين رجعت (مسأله جديدى نيست) در امتهاى گذشته بوده و قرآن هم درباره آن سخن گفته است. [مثل قصه عزير و كسانى كه از ترس مرگ از خانه هايشان فرار كردند ...] و رسول خدا فرمود: هر چه در امتهاى گذشته بوده در اين امت نيز خواهد بود. بسان فت بودن نعل به نعل و گوش به گوش. يعنى دقيقا آنچه در امتهاى گذشته اتفاق افتاده در اين امت هم اتفاق مى افتد و يكى از آن موارد اتفاق افتاده در امتهاى گذشته، رجعت بوده است.

وقايع رجعت‌

على بن مهزيار از امام زمان (ع) كلماتى را نقل مى كند و حضرت حوادث ظهور را بيان مى نمايد و سپس ايشان از حضرت مى پرسد:

«يا سيدى مايكون بعد ذلك؟ قال: الكرة الكرة الرجعة[٢] ثم تلى هذه الاية «ثُمَّرَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَ أَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِينَ وَ جَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً»[٣]

از حضرت پرسيدم: پس از حوادث ظهور چه رخ خواهد داد؟ حضرت فرمودند: رجعت و آن را تكرار كردند و آنگاه آيه اى را كه دلالت بر رجعت مى كند تلاوت فرمودند: «آنگاه شما را به سوى آنها برگردانيم و بر ايشان غلبه دهيم و به مال و فرزندان مدد بخشيم و عده جنگجويان شما را افزايش دهيم تا بر آنها پيروز گرديد.»

نويسندگان «رجعت» در عصر ائمه اطهار (ع)

چون مسأله رجعت از مسائل پيچيده اى است كه براى اذهان عموم مردم تا حدى قابل هضم نبوده، پيوسته مورد نقض و ابرام بوده و لذا در همان عصر ائمه (ع) و نيز برخى از محدثين و علماى بزرگوار شيعه، كتبى در اين مورد تدوين كرده اند كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

١. احمد بن داود بن سعيد الجرجانى. شيخ طوسى گفته كه وى كتابى در رجعت نوشته است.

٢. الحسن بن على بن ابى حمزة البطائنى. نجاشى در شمارش كتب وى كتاب رجعت را نام برده است.

٣. فصل بن شاذان نيشابورى. شيخ طوسى و نجاشى گفته اند وى كتابى را در اثبات رجعت به رشته تحرير درآورده است.

٣. گسترش و تكامل (از ٢٦٠ ق تا كنون)

در اواخر دوره دوم و ابتداى دوره سوم بتدريج اعتقاد به رجعت به عنوان يكى از شعارها و مميزات شيعه از اهل سنت، درآمده بود و برخى نويسندگان اهل سنت در هنگام معرفى شيعه و يا شخصيتهاى مهم آن، اعتقاد به رجعت را يكى از خصيصه هاى آنان بر مى شمردند. در اين دوره انديشمندان شيعه براى گسترش اين اعتقاد در ميان مردم و دفاع از آن به دو عمل دست زدند:

١. نگارش كتابها و مقالات علمى‌

٢. تشكيل مناظرات با اهل سنت.

كتابهايى كه در اين زمينه به رشته تحرير درآمد از نظر سبك با يكديگر متفاوت اند و بسيارى از آنها به نقل روايات در آن دوره اكتفا كرده و برخى ديگر علاوه بر نقل احاديث به برخى استدلالها هم اشاره كرده‌اند. و اخيرا برخى مسأله رجعت را تنها از