درباره «عربستان سعودى»(On Saudi Arabia) ، كتابى از خانم كارن اليوت هاوس، برنده جايزه «پوليتزر» است كه در سال ٢٠١٢ م. توسط انتشارات‌Alfred A .Knopf در «نيويورك» منتشر شده است. اين كتاب، گزارشى تحليلى از جامعه عربستان است؛ جامعه‌اى پيچيده در لفافِ لباده‌هاى بلند و سنّت‌هاى سخت‌جان و سنگين‌گذر.

اين كتاب، ثمره پنج سال غور و غوّاصى نويسنده در اعماق آب‌هاى راكد اين درياست. پژوهشگر، يك زن است و موضوع پژوهش، جامعه‌اى به شدّت مردسالار! شايد در نگاه نخست، تحقّق چنين تحقيقى ناممكن بنمايد؛ امّا برعكس، زن بودن نويسنده، برگه عبورى است براى ورود به اندرونىِ خانه‌ها و خيمه‌ها و هم‌نشينى و هم‌سخنى با محروم‌ترين لايه اجتماعى اين جامعه؛ جامعه‌اى كه طىّ سده‌ها و اعصار، برپايه استيلاى قبايل، شيوخ و شريعت شكل گرفته است: بر زنان، مردان حكم مى‌رانند و بر مردان، الله.

در تارهاى درهم‌تنيده سنّت و شريعت، نه تنها زنان، كه مردان نيز اسيرند و فرديّت آدمى نيز اعتنايى برنمى‌انگيزد. جامعه‌اى كه در كلّيت خود، محصور در ديوارهاى بلندِ احكام پرسش‌ناپذير شرع، استبداد رأى شيوخ و ملاحظاتِ مزاحمِ سنّتى است. سيطره اين سه عامل چنان است كه مى‌توان گفت: توانِ ابتكار، نوآورى، نقد، خطرپذيرى و اعتماد به نفس در اين جامعه هنوز ناچيز است.

كارن هاوس بر آن است كه دستيابى عربستان در دهه‌هاى اخير به منابع عظيم ثروت نفت، اگرچه بر اهمّيت نقش اين كشور در تحوّلات منطقه و جهان افزوده، امّا اين تأثير به دليل نگرش فرهنگى، سياسى حاكم بر اين كشور، زيان‌بار بوده است. موقعيت استراتژيك عربستان به «ايالات متّحده آمريكا» امكان داد كه طِىّ سيزده سال (٢٠٠٣- ١٩٩٠ م.) دو جنگ در منطقه «خليج فارس» به راه اندازد.

حاكميت سياسى عربستان در حدود يك سده پيش شكل گرفت. محمّد آل سعود، رئيس يكى از قبايل عرب، با تمسّك به تعليمات بنيادگرايانه محمّدبن عبدالوهّاب، موفّق شد قبايل پراكنده و دائم در ستيزِ عربستان را گرد هم آورد. اين اتّحاد سياسى، مذهبى كه وهّابى‌گرى و جهاد اسلامى، ايدئولوژى آن بود، پايه مشروعيت رژيم آل سعود در عربستان شد. حكومت آل سعود در سال ١٩٣٢ م. توسط ملك عبدالعزيز، شكل نوينى به خود گرفت. پيوند سياسى نهادهاى قبيله‌اى و دينى، به بركت ثروت نفت و توليت اماكن مقدّسه، موقعيت ايدئولوژيك سياسىِ رژيم آل سعود را تقويت كرد و بازار هر دو نهاد (خاندان حكومتى و دستگاه دينى) را رونق داد. عبدالعزيز، از سيصد زنِ خود، چهل و چهار پسر و ده‌ها دختر داشت و فرزندان و نوادگان او تا امروز به هفت هزار تن رسيده‌اند. كشورى با نوزده ميليون جمعيت و هفت هزار پرنس! و تنها نيروى سازمان‌يافته ديگر كه در ساختار حاكميت عربستان وجود دارد، دستگاه دينى آن تحت رهبرى روحانيان متعصّبِ وهّابى است، كه هفتاد هزار مسجد در سراسر كشور را اداره مى‌كنند. به تعبيرى، عربستان سعودىِ امروز، كشورى است متّكى بر شبكه‌اى از هفت هزار شاهزاده و هفتاد هزار مسجد.

همه مسئوليت‌هاى مهمّ حكومتى (در همه عرصه‌هاى اقتصادى، سياسى، نظامى و اطّلاعاتى) تا سطح اداره استان‌هاى سيزده‌گانه كشور، در اختيار شاهزادگان است. عربستان، به قول نويسنده كتاب، اساساً يك شركت عظيم خانوادگى است؛ شركتى به ثبت رسيده به نام مؤسّسه اسلامى آل‌سعود.

فصل مهمّى از كتاب كارن هاوس، بررسى وضع زنان عربستان و نقش خفقان‌بار احكام شرع (و نه تنها شرع، عرف نيز) عليه اين قشر اجتماعى است.