در بررسى آيات مربوط به روزه روشن شد كه اعتقاد به وجوب افطار روزه در مسافرت، يك حالت طبيعى در اين مسأله است، ولى اعتقاد به رخصت و جواز افطار، حدّاقل چيزى كه مى توان در مورد آن گفت اين است كه: دليلى بر آن نيست، در اين صورت اين مسأله داير بين دو نظريّه باقى مى ماند كه يكى نظريّه اى طبيعى و ديگرى يك نوع تكلّف و بى دليل است. اين نتيجه بررسى از زاويه قرآن بود.

و اگر به سنّت نبوى هم رجوع كنيم، دو دسته از روايات را مى يابيم كه يك دسته نظريّه وجوب افطار روزه و دسته ديگر، نظريّه رخصت و جواز را تأييد مى نمايند و جايگاه علمى اين دو دسته را مى توان در دو مرحله تعيين نمود:

مرحله اوّل: در اين مرحله به بررسى سند و دلالت هر حديثى از دو دسته مى پردازيم. اگر به حقيقت دست يافتيم و معلوم شد كه كدام نظريّه «وجوب» يا «رخصت و جواز» واقعى است كه در اين صورت تعارض بين دو دسته از روايات بر طرف مى شود و آنچه قول حق است، به اثبات‌

[١] - مسائل فقهيّه: ٦٨- ٦٧، چاپ مجمع جهانى اهل بيت.